ڕۆژی 25/11ـی هەموو ساڵێك وەك ڕۆژی جیهانیی هەڵمەتی نیشتمانیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان دەستنیشان كراوە، حكومەتی هەرێمی كوردستان لەساڵی 2007ـەوە ساڵانە بەشداریی لەو یادكردنەوەو ئەو هەڵمەتە جیهانییەدا كردووە. ئەمساڵیش كۆنفرانسێكی 16 ڕۆژەی لەهەولێری پایتەختی هەرێمی كوردستان بۆ تەرخان كرا. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەش راوسەرنجی خۆیان لەمەڕ ئەو چالاكییانە بۆ گوڵان دەخەنەڕوو.
«ماوەیەكی زۆرە لەهەرێمی كوردستان باسی نەهێشتنی توندوتیژی خێزانی و دانانی یاسای تایبەت و جۆرەكانی سزادانی ئەو كەسانە دەكرێت‌ كە توندوتیژی بەكاردەهێنن، بەڵام ئەو چالاكییانە ئامانجی خۆیان نەپێكاوە، چونكە تا ئێستاش كۆمەڵێك لە ئافرەتانی ئێمە لە بەر زەبر و گوشارەكانی نێرینەی خێزان كە بۆتە نەریت پەنا بۆ خۆسووتاندن دەبەن، تاكەی كچان و ژنانی ئەم وڵاتە بەشێكیان بە دەستڕێژیی گوللە و ژمارەیەكیان بە سووتاوی مەیتەكانیان بدۆزرێنەوە؟». ئەوە دەستپێكی قسەكانی ژیان سدیق بوو.
ژیان وەك چالاكوانێكی بواری مافی ئافرەتان، جەخت لەوە دەكاتەوە كە بۆ نەهێشتنی توندوتیژی خێزانی «پێویستە سەدان كۆنفرانسی هەڵمەتی نیشتمانیی رێكبخرێت و هەزاران سمینار لە كۆڵان و گەڕەكی شار و لادێ‌ ئەنجام بدرێت و هەموو دامودەزگاكانی ڕاگەیاندن كاری لەسەر بكەن». گوتیشی «من دەستخۆشی لە هەر جۆرە كارێكی لەو شێوەیە دەكەم، كە هەوڵ دەدات وشیاری تاك بەرامبەر بە مافەكانی ئافرەت زیاد بكات».
كۆمەڵگەی ئێمە نوقمی كێشەی كۆمەڵایەتی و دەروونییە
بەڵام ژیلیا عەزیز، وەك توێژەرێكی كۆمەڵایەتی رای پێچەوانەی هەیەو دەڵێت : بێگومان هیچ هەڵمەتێكی لەمجۆرە ناتوانێت لەژیانی ئافرەتاندا رۆڵی سەرەكی بگێڕێت، چونكە كێشەكانی ئافرەتان لەهەرێمی كوردستان وابەستەی كێشەكانی هەموو مرۆڤەكانە لە كۆمەڵگەدا، واتا شتێك نییە كێشەی من بێت، هی تۆ نەبێت، یان هی پیاو بێت، هی ئافرەت نەبێت، چونكە كۆمەڵگەی ئێمە خۆی لەكێشەی كۆمەڵایەتی و دەروونیدا خنكاوە، واتا كێشەكان بەشێوەیەكی گشتی پەیوەستن بەهەردوو ڕەگەزەوە نەك بەڕەگەزێكی دیاریكراوەوە.
ئەو توێژەرە كۆمەڵایەتییە، كاتێك رووبەڕووی ئەو پرسیارە كرا، كە كۆنفرانسی هەڵمەتی نیشتمانیی بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان هەمەلایەنەو هەردوو ڕەگەزیش تێیدا بەشدارن و دەكرێ‌ ئاریشە و رێكارەكانی چارەسەرو دەستنیشان بكەن، بۆچی لە هەڵمەتی لەوجۆرە بێ‌ هیوایت؟ لەوەڵامدا گوتی: من پێموایە گەر هەفتەیەك باسی مافی ئافرەت بكرێت، هیچ لەبابەتەكە ناگۆڕێت، چونكە كێشەكان تەنیا پەیوەست نین بەوەی كە ئایا فرەژنی هەیە، یان ژن پۆستی باڵای نەدراوەتێ، یان ژن بكرێت بەئەندامی پەرلەمان، بەڵكوو كێشەكان پێویستی بەگرنگیدانی زیاتر بەبوارە تایبەتمەندە مرۆییەكان هەیە، وەك گرنگیدان بەكردنەوەی دایەنگەو دابینكردنی مووچەو پێداویستی باش بۆ ئافرەتان، چونكە ئافرەت هەیە خەمی سەرەكی ئەوەیە كە دەبێت سەری ئەم مانگە كرێی دایەنگەی منداڵەكەی و كرێی خانووەكەی و پارە بۆ مامۆستای تایبەت بۆ منداڵەكەی دیكەی و زۆر پێداویستی دیكە دابین بكات، ئەوانە كێشەن، ئەگەر حكومەت راست دەكات، پێویستە گرنگی بە مووچەی ئافرەتان و دەرفەتی یەكسان لەگەڵ پیاو بۆ كاركردن و خوێندن و تەندروستی و دەستەبەری كۆمەڵایەتی بدات، ئەوە باشترین مافە بۆهەموو ئافرەتێك بۆ ئەوەی چیتر بەشخوراو نەبێت.
كێشەو گرفتی ئافرەتان كەم نین، توندوتیژی و ڕێژەی پێشێلكردنی مافەكانیشیان زۆر بەرچاوە
هەر لەدرێژەی بەڕێوەبردنی رۆژانەی كۆنفرانسی هەڵمەتی نیشتمانیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان كە بۆ ماوەی 16 ڕۆژ لە هەولێر بەردەوام دەبێت، لە كاتی پشوویەكدا، دوای ئەوەی ریكۆردەری گۆڤاری گوڵان، خرایە بەردەم نیگار مەحموود كۆمەڵناس و چالاكی بواری مافی مرۆڤ، بۆ ئەوەی راوسەرنجی خۆی لەبارەی ئەو كۆنفرانسە دەر ببڕێت، سەرەتا هێمای بۆ ئەوە كرد كە «لە كۆمەڵگەی ئێمە كێشەو گرفتی ئافرەتان كەم نین، توندوتیژی و ڕێژەی پێشێلكردنی مافەكانیشیان زۆر بەرچاوە، بۆیە كۆنفرانسی لەم جۆرە نەك شانزە ڕۆژ، بەڵكو هەزار رۆژیش بخایەنێت، هێشتا كەمە بۆ ئەوەی بە تەواوی پەیامی خۆی بە تاكی كۆمەڵگە بگەیەنێت». گوتیشی «بەشداری سەرۆكی حكومەت و لێدوان و پەیامەكانی لەم كۆنفرانسەدا ورە و بوێریی زیاتری بە ئافرەتانی كوردستان بەخشی .
ئەو هەڵمەتانە زیاتر لە ئاهەنگی هەڵپەڕكێ‌ دەچێت‌ و تەنیا بۆ خۆدەرخستنی چەند ئافرەتێكە
لەگەڵ ئەوەی كە زۆرینەی شارەزایانی كۆمەڵایەتی، بەڕێوەبردن و رێكخستنی ئەو جۆرە كۆنفرانسانە بەمەبەستی بەرزكردنەوەی ئاستی وشیاریی تاك، بەكارو چالاكییەكی ئەرێنی هەژمار دەكەن، بەڵام رای پێچەوانەش كەم نین، ئەوەتا هێرۆ عەبدوڵڵا كە فەرمانبەرە و دایكی سێ‌ منداڵە دەڵێت :بەداخەوە ئەم هەڵمەتە تەنیا پارەسەرفكردنە و زیاتر لە حەفلەی هەڵپەڕكێ‌ دەچێ‌ و تەنیا بۆ خۆدەرخستنی چەند ئافرەتێكە، چونكە هیچ كاریگەرییەكی لە باشتركردنی مافی ئافرەتاندا نییە، راسپاردە و بەلاغی كۆتایی ئەو كونفرانس و كۆنگرانەش بەداخەوە كاردانەوەیان لە سەر یاسا و پەرلەمان و حكومەت نییە.
ئەو ئافرەتانەش كە لە كەرتی تایبەت كار دەكەن، گلە و گازاندەی خۆیان و هەیە، بەشێكیشیان بە بەڕێوەبردن و كۆنفرانسەكانی تایبەت بە ئافرەتان دڵخۆش نین.
«من لەیەیانیەوە هەتا نزیك ئیوارە بۆ دابینكردنی بژێوی ژیانی رۆژانەی خێزانەكەم و كڕینی داو دەرمان بۆ دایكم كە نەخۆشە، لەم سوپەرماركێتە كاردەكەم، داهاتیشمان زۆر كەمە و هیچ دەستەبەری كۆمەڵایەتی و بێكاریمان نییە، هەزار كۆنفرانس بكەن، بە من چی، گەر كاریگەری لەسەر ژیانی من و ئافرەتانی كەمداهات نەبێت». شەهڵا حوسێن وایگوت. گوتیشی: ئەو كۆنفرانسانە تەنیا بۆ ریكلامەو هیچ لەژیانی منی هەژار ناگۆڕێت، من بۆ چوارسەد هەزار دینار لەهەشتی بەیانییەوە هەتا چواری عەسر بەپێوەم، كەس هیچ بۆ ئێمە ناكات، من چی لەكۆتا بكەم، هەمووی باسی كۆتا دەكات، ئەگەر ژنە پەرلەمانتارەكان دەیانەوێت مافی ئێمە مسۆگەر بكەن، با بیر لە یاسای كۆپیكراوی ئەوروپا نەكەنەوە، بابێن كار بۆ ئێمە بدۆزنەوە، كۆتا لەپەرلەمان دانەنێن، كۆتا لەوەرگرتنی زانكۆ دابنێن و هەموومان لەدامودەزگاكاندا دابمەزرێنن».
ئەو پارەیەی بۆ ئەو كۆنفرانسانە خەرج دەكرێت بە غەدری دەزانم
رۆژنامەنووس شیفا گەردی سەبارەت بە هەمان پرس، ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە هەفتەیەك بۆ هەڵمەتی نیشتمانیی بەرەنگاری توندوتیژی ناتوانێت كێشەكان چارەسەر بكات، چونكە هەموو رێكخراوەكانی ژنان و ئافرەتان و كارو چالاكییەكانیان لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودایەو ناتوانن كاریگەر بن، بۆیە هیچ هەنگاوێكی دڵخۆشكەر بۆ ئەم مەبەستە نابیندرێت‌. گوتیشی: من بە غەدری دەزانم ئەو پارەیەی لەو هەڵمەتانەدا خەرج دەكرێت، چونكە ئەوە چاسەری ئەم كیشەیە ناكات.
شیفا رایوایە، هەتا پیاوی كۆمەڵگە بەرامبەر بەمافی ژن وشیار نەكرێتەوە، هیچ مافێك دەستەبەر ناكرێت، گەر یاساشی بۆ دابنرێت‌، پیاوی ناوشیار جێبەجێی ناكات، وەك رێكاری چارەسەركردنی كێشەكەش دەڵێت: من سێ‌ رێكاری كاریگەر بۆ كەمكردنەوەی توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان بەچارەسەرێكی كاتی و لە هەمان كاتدا ماوەدرێژ دەزانم، یەكەم: درێژماوە ئەوەیە كە تاكی كوردی ڕۆژ بە ڕۆژ بەرەو كرانەوە و راهاتن دەڕوا لە بەرامبەر كۆمەڵێك پرسی تایبەت بە ژن كە لەئێستادا ژنی لەسەر دەكوژرێت، ئەوە كاری بەردەوامی دەوێت و لە هەموو كایەكانی كۆمەڵگە ژن دەبێت بە جددی بەشدار بكرێت، دووەم ئەوەیە ژن ببێتە خاوەن سەرچاوەی داهاتی خۆی كە ئەركی حكومەتە ئەو ژنەی كە نەخوێندەوارە، بیمەی هەبێت، بۆ ئەوەی بتوانێـت لەهەموو كاتێكدا بەو بیمەیە ژیان بۆ خۆی دەستەبەربكات، خاڵی سێیەمیش ئەوەیە دانانی سزای زیندانی 20 ساڵ تاهەتاهەتاییە بەرامبەر بەو باوك، برا، مێرد، یان خزمانەی كە دەبنە بكوژی ژن.
هەڵمەتەكانی رابردووش هیچیان لەبابەتەكە نەگۆڕیوە
چالاكوانی بواری مافی ئافرەتان هودا خەلیل، سەبارەت بەو پرسە تێڕوانینی خۆی هەیەو ئاماژە بەوە دەكات كە هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان شتێكی زۆر نوێ نییەو هەموو ساڵێك ئەنجام دەدرێت، لە سالانی رابردووشدا ئەم هەڵمەتە هەبووەو وەك ئەمساڵ درێژەی كێشاوە، بەڵام هیچی لە بابەتەكە نەگۆڕاوەو ڕەوشی ئافرەتیش وەك خۆی ماوەتەوە، گوتیشی «هەتا ئیستا نە لەكوردستان و نە لەهیچ شوێنێك ئەم جۆرە چالاكییانە ئامانجی خۆیان نەپێكاوە، جگە لە سەرقاڵكردنی خودی ئافرەت، چونكە بەبێ‌ بەرنامەیەكی تۆكمە ئەو هەڵمەتە دروست بووە و بەبێ‌ بەرنامەییش كۆتایی دێت، بێ‌ ئەوەی هیچ بگۆڕێت‌ یان ڕووبدات».