بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەروازەیە بۆ پەرەپێدانی ئابووری
كاتێك حكومەت لەناو سیستەمی دیموكراتییەتدا بانگەشەی ئابووری بازاڕ دەكات، كە تەنیا ڕێگایە بۆ پەرەپێدانی سەرتاسەری و پەیڕەوكردنی حوكمڕانی دروست،پێشوەختە بۆ بەڕێوەبردنی ئابووری و مامەڵەكردن لەگەڵ سامان و داهاتەكانی وڵات، پێویستی بەفەلسەفەو شێوازێكی نوێی ئابووری و دامەزراوەیی كارا دەبێت، بەڕێوەبردنی نوێی ئابووریش چەندین ئاستەنگ و بەربەستی لەبەردەمدایە گرنگترینیان دیاردەی گەندەڵییە، مەترسییەكانی ئەم دیاردەیە لە سامناكییەكانی تیرۆر كەمتر نییەو شوێنەواری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی توندی لێدەكەوێتەوە و كاریگەری گەورەی لەسەر داهاتووی حكومەتەكان دەبێت، لەدەوڵەتە دواكەوتووەكاندا نەك تەنیا سیاسەتمەداران بەڵكو بیزنسكارە گەندەڵ و سەرمایەدارە قۆرغكارەكانیش رۆڵی سەرەكی و گرنگ لەبەرفراوانبوونی گەندەڵییەكەو خراپ بوونی بارودۆخەكەدا دەبینن، تەنانەت كەوتنەوەی ژینگەیەك كە تێیدا هاندەرەكانی گەندەڵی لە هاندەرەكانی دژە گەندەڵی زیاتر بێت بەزیانی ئابووری و ئەزموون و خەباتی پارتەكانی ناو گۆڕەپانی سیاسیش تەواو دەبن، گەندەڵی وەكو دیاردەیەكی جیهانی و ناوخۆیی لەناو سەرجەم چین و توێژەكانی كۆمەڵگا بەشێوازو رێژەی جیاواز بوونی هەیە، تەشەنەكردنی گەندەڵی لەگەڵ گۆڕانی سیستەمی نوێی جیهان و وەرچەرخانی ئابووری لە ئابووری حكومەتەوە بەرەو ئابووری بازاڕ و فراوانبوون و كرانەوەی بازاڕەكان زیاتر بووە، تەنانەت ناتوانرێت باس لەپەرەپێدانی ئابووری بكرێت بەبێ باسكردنی مەسەلەی (گەندەڵی و حوكمڕانی باش)، ئەم دیاردەیە لەعێراقدا بەشێوەیەك تەشەنەی سەندووە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بێ ئومێد كردووە، بەتایبەت بێ توانایی حكومەتی عێراق بۆ رووبەڕوبوونەوەی ئەم دیاردەیە كەدوا جار هەڕەشەی فاشیلبوون لەدەوڵەتی عێراق دەكات، گەندەڵی بەشێوەیەكی گشتی لە عێراقدا زیاتر لەكەرتی نەوت و كارەبا و ژێرخانی ئابووری تەشەنەی كردووە، دواتر لەبواری هێنانی بەشە خۆراكی هاووڵاتییان و كەرتەكانی بازرگانی و بەڵێندەرایەتی فراوانتربووە. كێشەی گەندەڵی لەعێراقدا لەوەدا سەرچاوەی گرتووە كە كەسانێك حكومەت بەڕێوە دەبەن و بەرژەوەندییە تائیفی و حزبی و شەخسییەكانیان لەسەروو بەرژەوەندییە نیشتمانییەكانەوە دادەنێن، میكانیزمێكی كۆنترۆڵكاریش بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی نییە تەنانەت گەندەڵییەكان گەیشتۆتە بوارەكانی دەزگا دادوەرییەكان وهەروەها سەری كردووە بەناو كۆگاكانی دەرمان و بەشە خۆراكی هاووڵاتیانیشدا، بۆیە گەندەڵی بۆتە مەترسی و هەڕەشە لەداهاتووی عێراق دەكات، چونكە داهاتێكی زۆر بۆ ئاوەدانكردنەوەی عێراق خەرج دەكرێت و بەشێوەیەكی لاواز كۆنترۆڵ دەكرێت. نەبوونی شەفافییەت لەوەزارەتەكانی عێراق و نەبوونی سیستەمێكی بانكی و سەربەخۆ و نەبوونی دەزگاكانی چاودێری ئەوەندەی تری بارودۆخەكەی ئاڵۆزتر كردووە. كوردستانیش كە هەرێمێكی وابەستەی عێراقەو ئابوورییەكەی پاشكەوتەی ئابووری ناوەندەو لەچوارچێوەی داخراوی ئەو ئابوورییەدا دەربازی نەبووە، لەكێشەی گەندەڵی بەدوور نییەو پێویستی بەدانانی رێوشوێنی یاسایی و دادگایی هەیە، تاوەكو بتوانرێت دامودەزگا پێوەندارەكانی چاودێری و بەدواداچوون بەرەنگاری ببنەوە..
گەندەڵی بنەمایەكی سەرەكییە بۆ وڵاتانی فاشیل
گەندەڵیش چەندین جۆری هەیە لەوانە(گەندەڵی سیاسی و گەندەڵی ئابووری و كۆمەڵایەتی و قەزائی و رۆشنبیری و راگەیاندن و گەندەڵی كارگێڕی و دارایی..)، گەرچی سەرجەم جۆرەكانی گەندەڵی تێكەڵ بەیەكتر بوون و كاریگەری و دەرهاویشتەی یەكتریان لەسەرە، بەڵام گەندەڵی ئابووری دەروازەیەكی سەرەكییە بۆ سەرجەم گەندەڵییەكان. گەندەڵی ئابووری تەنیا شوێنەوارێكی ئەخلاقی نییە بەڵكو كاریگەری بەسەر هەژاری و بێكاری و نرخەكان و دەرامەتە مرۆییەكان و داهات و خەرجییەكانیشەوە هەیەو ئابووریناسەكان بەبنەمایەكی گرنگی وڵاتانی فاشیلی دادەنێن. رێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی (شەفافییەت و بانكی نێودەوڵەتی و سندووقی دراوی نێودەوڵەتی) بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە بەمەرجی سەرەكی دادەنێن بۆ شەفافییەت و پەیڕەوكردنی حوكمێكی باش و دیموكراسی و بەهێز و كارا، چونكە دیاردەكە خۆی لەخۆیدا پێشێلكردنی یاساو سیستەمی دادوەرییە لەوڵاتدا.
هاندەرەكانی دژە گەندەڵی ئەفسانە دروست دەكات
لەم باسەدا زیاتر لەسەر گەندەڵی ئابووری رادەوەستین و بەدوای ڕێگا چارەسەرەكاندا دەگەڕێین، رەخنەكان لەپێناو گەڕانە بەدوای ڕێگاچارەسەرەكانی گەندەڵیدا، كەلەمبوارەدا میدیا دەتوانێت رۆڵێكی باش بگێڕێت نەك بە شێوەی دەرخستنی دیاردەكەو وروژاندنی و بڵاوكردنەوەی تەنیا بۆ مەبەست و مەرامێكی سیاسی وەك پروپاگەندەو ناوزڕاندن، بەڵكو گەڕانە بەدوای ئەو ڕێگا زانستی و ئەزموونانەی گەلانی پێشكەوتوو كەتوانیویانە لەڕێگای گۆڕینی هاندەرەكانی گەندەڵییەوە بۆ هاندەرە دژە گەندەڵییەكان، ئەمەش ئەو ئەفسانەیە دروست دەكات كە بودجەی وڵاتەكانی كردۆتە سێ هێندە،ئەمەش لەڕێگای پیادەكردنی سەروەری یاسا كە كاریگەری لەسەر گرفت و كێشەی گەندەڵی هەبێت، چەسپاندنی یاساو گەڕانەوەی دەسەڵات و متمانە بۆیاساش پێویستی بەدامەزراوەی وا هەیە كە بتوانێت رووبەڕووی دیاردەكە ببێتەوەو بەرێژەی باش چارەسەری دیاردەكە بكات، چونكە چارەسەركردنەكان جیاوازەو رێژەیەكی گەندەڵی هەر دەمێنێتەوە..
پێویستە سەركردایەتی سیاسی كوردستانیش چاوەڕێی چاكبوونی بارودۆخە ئاڵۆزەكەی عێراق نەكات كە هێشتا روون نییە كەی چاك دەبێت،روئیایەكی لەسەر چۆنیەتی رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و ڕێگا گرتن لە تەشەنەكردنی لەناو هەرێمی كوردستان هەبێت، گەر بیەوێت داهاتووی ئابوورییەكەی زامن بێت و داهات و خەرجییەكانی بودجە لەپێناو بەرزكردنەوەی داهاتی تاكەكەسی و خۆشگوزەرانی و كامەرانی هاووڵاتیانیدا بێت .
بۆ ئەم مەبەستەش پوختەی راوبۆچوونی چەند شارەزایەكی ئەمبوارە وەردەگرین:
• پرۆفیسۆر دكتۆر سائیب ئیبراهیم جواد - توێژەری ئەكادیمی عێراقی و شارەزا لەبواری بەتایبەتی كردن ومەسەلەی گەندەڵی لەوڵاتانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا.
• پرۆفیسۆری یاریدەدەر دكتۆر محەمەد شەعبان – سەرۆكی بەشی ئابووری لەكۆلێژی كارگێڕی و ئابووری /زانكۆی دهۆك.
• دكتۆر خالید حەیدەر- شارەزا لەبواری دارایی و بازاڕ .
• مامۆستا كامەران ئەحمەد – مامۆستا لەبەشی ئابووری/ زانكۆی سلێمانی.
گەندەڵی ئابووری ئاستەنگی بەردەم پەرەپێدانە
حكومەتی هەرێمی كوردستان هەروەكو چۆن لەجەنگی تیرۆردا سەركەوتنی بەدەستهێناو هەوڵیدا ئابووری ئاراستەبكات بەرەو ئابووری بازاڕ و بەهاوشێوەی ئەزموونەكانی تایوان و سەنگافوورەو مالیزیاو چیكوسلۆڤاكیا، سەرەتای ڕێگایەكی دریژی گرتەبەر بەرەو پەرەپێدانی ئابووری و خۆشگوزەرانی، كە دەكرا بەرنامەو ستراتیژییەتی بۆ داهاتوو هەبوایە ؛بەڵام لەسەرەتای ڕێگادا گەندەڵی ئابووری وەكو ئاستەنگێك لەبەردەم گەشەپێدانی سروشتی و ڕێڕەوی ئاسایی بەڕێوەبردنی ئابووری بازار دەركەوت، لەبری ئەوەی ئابوورییەكی بازاڕمان دەستكەوێت كەلەسەر بنەماكانی كێبڕكێی یاسایی و سروشتی گەشەپێدانی سەرمایەداری بنیات بنرێت، كەوتینە زەلكاوی مەحسوبییەت و رۆتین و لاوازی كارگێڕی و گەندەڵییەوە،ئەمەش بەهاوشێوەی وڵاتەكانی رۆژهەڵاتی ئەوروپاو ئەمەریكای لاتینی.
دیاردەی گەندەڵی نەگەیشتۆتە رادەیەكی مەترسیدار لەكوردستان دا، بەڵام گەر ویست و هەڵوێست بۆ رووبەرووبونەوەی نەبێت ئەوا مەترسی هەڵكشانی لێدەكرێت
پرۆفیسۆر دكتۆر سائیب جەواد پێی وایە: كێشەی تەشەنەكردنی گەندەڵی و نەگەیشتن بەئابووری بازاڕ بۆ ئەو خاڵە دەگەڕێتەوە كە ئەو كۆمەڵگاو وڵاتانە خۆیان لەبنەڕەتدا هەرێم و وڵاتێكی پیشەسازی و بەرهەمهێن نەبوون، بۆنموونە لەقۆناغی راگوزەردا چیك و سلۆڤاكیا بەرەو حوكمڕانییەكی باش و دوور لەگەندەڵیی پەڕینەوە، بەپێچەوانەشەوە وڵاتانی تری رۆژهەڵاتی ئەوروپا و ئەمەریكای لاتینی و ئەفریقیا كەنەیانتوانی بگەنە دۆخی ئابووری بازاڕ نغرۆی دیاردەیەكی ئاڵۆزو پڕ لەمەترسی گەندەڵی بوون و ئێستا بە وڵاتی ماندوو هیلاك دادەنرێن،
جەواد پێی وایە لەسەرجەم وڵاتان و كۆمەڵگاكاندا گەندەڵی بوونیان هەیە، بەڵام مەرجە بەڕێژەو ئاستێكی كەم بێت بەهاوشێوەی كۆمەڵگاكانی وەكو ژاپۆن و كۆریای باشوورو پڵنگەكانی ئاسیاو وڵاتانی ئەسكەندەناڤیا. هەرێمی كوردستانیش وەكو زۆر شوێنی تر لەم دیاردەی گەندەڵییە دەربازی نەبووەو بەرێژەو شێوازی جیاواز دیاردەكە بوونی هەیە گەرچی دیاردەكە نەگەیشتۆتە رادەیەكی مەترسیدار، بەڵام گەر ویست و هەڵوێست بۆ رووبەڕووبونەوەی نەبێت ئەوا مەترسی هەڵكشانی لێدەكرێت.
نەبوونی شەفافییەت و لاوازی یاسا لەگرنگترین ئەو هۆكارانەی زیادبوونی ئاستی گەندەڵی ئابووریین لەهەرێمی كوردستاندا
پرۆفیسۆری یاریدەدەر دكتۆر محەمەد شەعبان پێی وایە : گەندەڵی ئابووری بەشێوەیەكی قووڵ و فراوان لەناو كۆمەڵگای كوردستانی تەشەنەی كردووەو زەحمەتە وابەئاسانی لێی دەرباز بین، نەبوونی شەفافییەت و دامەزراوەو لاوازی یاسا لەگرنگترین ئەو هۆكارانەی زیادبوونی ئاستی گەندەڵی ئابوورییە لەهەرێمی كوردستان، لاوازی شەفافییەت لەهەرێمی كوردستان هاوكاتە لەگەڵ لاوازی رۆژنامەگەری ئازادو دامەزراوەیی رێكوپێك و بەدەسەڵات. زۆرجار هۆكارەكانی دەركەوتنی دیاردە خراپەكانی ئابووری بۆ مێژوویەكی دوور دەمانباتەوە هەروەكو چۆن دیاردەی گەندەڵی لەئەمەریكای لاتینی و ئەفریقیا بۆ هێزە داگیركارییەكان دەگەڕێتەوە، تەنانەت هیندییەكان لەكیشوەری ئاسیا تەشەنەكردنی گەندەڵییان بۆ بەریتانیا و ساڵانی داگیركاری ئەو وڵاتە گەڕاندەوە، دكتۆر خالید پێی وایە گەندەڵی لەكۆمەڵگای كوردستانیدا وەكو میراتییەك لەحكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق بۆمان ماوەتەوە، چونكە بەشێوەیەكی گشتی حكومەتی عێراق سەركەوتوو نەبووە لەبەڕێوەبردنی وڵات، سیاسەتی دەركردن و بەتاڵانبردنی سامانی هەرێمەكەو جینۆسایدكردنی گەلەكەی هۆیەك بوو بۆ لەناوبردن و بەتاڵانبردنی سامان و داهات، لەدوای رووخانی رژێمی بەغداو پیادەكردنی حوكمێكی دیموكراتییش نەتوانرا بارودۆخەكە بەئاراستەیەكی راست و دروست ببڕدرێت، بەڵكو بارودۆخەكە بۆ مەبەست و مەرامی خراپ بەكارهێنراو ژینگەیەك بۆ تەشەنەكردنی گەندەڵی لێكەوتەوە، ئەم حاڵەتە زیاتر تەشەنەی كرد كاتێك حكومەت لەبواری كۆنترۆڵكردنی ئابووری و ئاراستەكردنی بەرەو بەدیهێنانی بنەماكانی ئابووری بازاڕ سەركەوتوو نەبوو، بەمشێوەیە لاوازی دەوڵەت بۆ كۆنترۆڵكردنی بواری ئابووری وای لە بیزنسكارو بازرگان و سەرمایەداران كرد بۆ كەڵەكەكردنی زۆرترین سەرمایەو بەدەستهێنانی دەسكەوتی خێرای نایاسایی بارودۆخەكە بقۆزنەوە
كاتێكیش یاسا لاواز دەبێت لەوڵاتێكداو بارودۆخی ئابووریش روو لەخراپی دەكات، دیاردەی گەندەڵی بچووك و گەورەی لێدەكەوێتەوە
مامۆستا كامەران ئەحمەد هۆكاری تەشەنەكردنی گەندەڵی بۆ لاوازی یاساو جێبەجێكردنی دەگەڕێنێتەوەو پێی وایە : نەبوونی چاودێری و پاڵپشتییەكی بەهێز بۆ جێبەجێكردنی یاسا هۆكارێكی سەرەكی تەشەنەكردنی گەندەڵییە لەهەرێمی كوردستان، ئەم بۆچوونەی من بۆ سەرجەم وڵاتانی دیكەی جیهانیشە، كاتێكیش یاسا لاواز دەبێت لەوڵاتێكداو بارودۆخی ئابووریش روو لەخراپی دەكات، دیاردەی گەندەڵی بچووك و گەورەی لێدەكەوێتەوە بەهاوشێوەی هەرێمی كوردستان، بۆیە گواستنەوەو گەیشتن بەئاستی وڵاتانی پێشكەوتوو كە رێژەی گەندەڵییان كەمە بەبێ بەهێزبوونی سیستەمی یاسایی و دادوەری نابێت.
گەندەڵی وەكو نەخۆشی( ئایدز) وایە
گەندەڵی پێناسەی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام هەموو پێناسەكان لەسەر مەبەست و ئامانجێك یەك دەگرێتەوە، ئەویش:( خراپ بەكارهێنانی پۆست و نفووزو مەحسوبییەت و بەفیڕۆدانی دارایی گشتییە)، لەتێڕوانینی بانكی نێودەوڵەتیدا گەندەڵی وەكو نەخۆشی( ئایدز) وایە، هەروەكو چۆن لەش بەرگری نامێنێت، كۆمەڵگاش توانای پەرەپێدان و چاكسازی نامێنێت و كەسەكانی ناو كۆمەڵگاش دووچاری بێزاری و لاوازی ئاستی نەتەوەیی و نیشتمانی دەبنەوە . سندووقی دراوی نێودەوڵەتیش پێی وایە: گەندەڵی لاوازی دەسەڵاتی سیاسی و تێوەگلانی كەسێك یاخود گرووپێكە بۆ بەدەستهێنانی سوودو بەرژەوەندی تایبەتی ..
گەندەڵی لە هەرێمی كوردستان بەهاوشێوەی زۆر شوێن و كۆمەڵگای تری جیهان بەتایبەت وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست وەكو كلتوورێكی شاراوەو دەزگایەكی ناشەرعی تەشەنەی كردووەو رۆڵی لەئامادەكردن و رێكخستنی ئەو ڕێگایەی هەبووە، كە زۆر لەتاكەكانی ناو كۆمەڵگای بەرەو داخزان بردووە . بگرە زۆربەی جار دەستەبژێری سیاسەتمەدار هۆكارێك بوون بۆ فراوانبوونی گەندەڵی لە ئابووری وڵاتدا، تەنانەت گەندەڵییەكە میكانیزمێكی تارادەیەك یاسایی وەرگرتووەو دامەزراوەكانی تایبەت بە چاودێری دارایی و لێپرسینەوە لە دەسەڵات و توانایاندا نییە كاری بەدواداچوون و بنبڕكردنی گەندەڵی بكەن،لەزۆر وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات و ئەمەریكای لاتینی و ئەفریقیا گەندەڵی سیاسی دەروازەیەكی سەرەكییە بۆ سەرجەم گەندەڵییەكانی تری ئابووری و كارگێڕی (بچووك یاخود گەورە) لەمەكسیكیش گەندەڵی كاریگەری لەسەر نزمبوونەوەی ئاستی گەشەكردنی سەرمایەگوزاری هەبووە، دیاردەی تەشەنەكردن و گەورە بوونی گەندەڵی تەنیا لەڕێگای دەسەڵاتی سیاسییەوە رووی نەداوە بەڵكو كۆمپانیاكانیش رۆڵیان لەگەورەبوونی گەندەڵییەكان هەیە، كاری بەرتیلخۆری كۆمپانیاكان لەجیهاندا بۆ حكومەتەكان ساڵانە بە80 ملیار دۆلار دادەنرێت، ئەم بڕە داهاتەش هەمان بڕە داهاتە كەنەتەوە یەكگرتووەكان بۆ بنبڕكردنی هەژاری لەجیهاندا تەرخانی كردوون،، ئەوەتا لەدوا راپۆرتی نێودەوڵەتی بۆ گەندەڵی ساڵی(2009) كە لەلایەن رێكخراوی شەفافییەتی نێودەوڵەتییەوە دەردەچێت و هەڵسەنگاندنی بۆ 188 دەوڵەت تێدایە، چەند زانیارییەكی خستۆتە ڕوو. ئەوەی پێوەندی بە ئێمەوە هەبێت بوونی ناوی عێراقە لەدوای سۆماڵ و دواتر میانمار، كە لەریزبەندی دووەم لەپێشەوەی ئەو وڵاتانە دێت كە گەندەڵی تێیدا تەشەنەی كردووەو دامەزراوەكانی بە شەفافییەت كارەكان هەڵناسوڕێنن، رێكخراوەكە ئەوەشی راگەیاندووە كە جیهان ساڵانە 40 ملیار دۆلار لەبوارەكانی بەرتیل و گەندەڵی بەفیڕۆ دەدات، كۆمپانیاكانیش رۆڵێكی خراپیان لە زیادبوونی گەندەڵییەكان هەیە و تێچوونی پرۆژەكانیان بە رێژەی 10% بەرز كردۆتەوە، بارودۆخەكە لەوڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت خراپترە، لە ئەنگۆلا زۆربەی داهاتی نەوت دیار نییەو لە نێجیریاو وڵاتانی تری رۆژهەڵاتی ناوەراستیش داهاتەكانی نەوت هەروەكو هۆڵەندییەكان بە(لەعنەتی نەوت ) ناوی دەبەن بۆتە هۆی پاشاكشەكردنی دیموكراتییەت و ئابووری بازاڕو تەشەنەكردنی گەندەڵی ئابووری و سیاسی.
ستراتیژییەتێك بۆ كۆنترۆڵكردن و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی
گەندەڵی یەكێكە لەو كێشانەی لەبەردەم پەرەپێدانی ئابووری لە عێراق و هەرێمەكەش ئاستەنگە، پارتە ئۆپۆزسیۆنەكانیش لەم بارودۆخە تێوەگلاون، ئەوان لەگۆڕەپانی سیاسی باس لەدژایەتیكردنی گەندەڵی دەكەن و تەنیا وەكو كارتێكی سیاسی و سیاسەتمەدار و كەسایەتییەكانیشیان هەمان نغرۆی گەندەڵی بوون، لەم روانگەیەوە كاتی ئەوە هاتووە دامەزراوەكانی چاودێری و یاسایی و قەزائی مەلەفەكانی گەندەڵی وەرگرن و بۆ رووبەرووبوونەوە و دژایەتی فراوانبوونی نەك تەنیا بۆ بەكارهێنانی وەكو دروشم و چەواشەكردن .
گەندەڵی وەكو پەتایەك تەشەنە دەكات، بەرادەیەك توێژو چینەكانی ناو كۆمەڵگاش بە هاوشێوەی سیاسەتمەدارو بیزنسكارو سەرمایەدارە گەندەڵەكان بەشدارن، كاسبكارو كەرتی تایبەتیش كاراكتەری سەرەكی گەندەڵییەكانە بگرە گەندەڵییەكە خەریكە دەبێتە كولتوور، رەنگە جیاوازی گەندەڵكارەكە تەنیا لەجۆری پیشەكە یاخود پۆستەكە و رێژەو ئاستەكەیدا بێت، زۆرجار كەناڵێكی راگەیاندن یاخود رۆژنامەنووسێك یا كرێكارو قوتابییەك لە گەندەڵی بەپێی پیشەو كارەكەی ( كەمتەرخەم دەنوێنێت، كارێكی نایاسایی بۆ ناسیاوو كەسێك بەڕێ دەكات، بەرتیل دەدات یاخود دیاری وەردەگرێت بەرامبەر كارێكی نایاسایی، دەسەڵات و كارەكەی بۆ بەرژەوەندی خۆی بەكاردەهێنێت . تاد)،ئالێرەدا متمانەی هاووڵاتی بەرامبەر دەسەڵات كەم دەبێتەوە، گەندەڵی كاتێك بەم شێوەیە تەشەنە دەكات رووبەرووبوونەوەی كارێكی ئاسان نییە، پێویستە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی گەندەڵی چارەسەر بكرێت، نەك بەرەنگاربوونەوەی دەرئەنجام و دەرهاویشتەكانی.
..دكتۆر سائیب جەواد ئەو تێڕوانینەی هەیە چارەسەركردنی گەندەڵی لە عێراق و هەرێمی كوردستان ماوەی 15 بۆ 20 ساڵی دەوێت گەربێت و بەو شێوازو ڕێگایە كلاسیكییەوە رووبەرووی ببینەوە، چونكە نەهێشتنی گەندەڵی نەوەیەكی هۆشیارو دڵسۆزی پێویستەو لەمەش گرنگتر قوربانی و ماندووبوون و دەستبەردار بوونی دەوێت لەزۆر ئیمتیازات و دەستكەوت، یەكێك لەو هۆكارانەی وایكرد گەندەڵی لە ژاپۆن و كۆریای باشوور كەم بێتەوە دڵسۆزی هاوڵاتییانی ئەو وڵاتانە بوو بەرامبەر بە حكومەت و كۆمپانیاو كارگەكانیان. دكتۆر محەمەد شەعبان پێی وایە دەبێت بۆ چارەسەركردنی گەندەڵی دوو ڕێگا بگیرێتە بەر یەكەمیان چارەسەری خێرایە لە ڕێگای بەهێزكردنی یاساو دانانی سیستەمێكی تووندی چاودێری و بەدواداچوون، ڕێگای دووەمیش درێژخایەنە لەڕێگای پەرەپێدانی سەرمایەی مەعریفی و پێگەیاندنی ئاستی هۆشیاری تاكەكانی ناو كۆمەڵگا لە ڕێگای ئایین و پەروەردەو فێركردن و تەندروستی و ئابووری و پێشخستنی خزمەتگوزارییەكانەوەیە. هۆشیاری ئابووری و نەتەوەیی و نیشتمانی هۆكارێكی گرنگە بۆ دژایەتیكردنی گەندەڵی، چونكە گەندەڵی لەئاستێكی هۆشیاری نەتەوەییدا چارەسەر دەبێت و گەندەڵیش پەیوەندی تووندی بەنەبوونی شەفافییەت و دیموكراتییەوە هەیە لەمبارەیەوە مامۆستا كامەران پێی وایە :تێگەیشتنی دیموكراتییەت كاریگەری لەسەر كەمكردنەوەی گەندەڵی هەیە و پێویستە لەم سیستەمەی بازاڕدا حیزب دەستێوەردانی بۆ ناو كاروباری ئابووری بەڕێوەبردن نەكات، تا حكومەت وەكو دامەزراوەیەكی سەربەخۆ دوور لەهەموو دەستێوەردانێكی لابەلا كاری حوكمی خۆی بكات، دكتۆر خالید حەیدەر دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتییەكی خاوەن دەسەڵات و دوور لەدەستێوەردانی حیزبی یەوە بۆ چاودێری بەرنامەو كارەكانی حكومەت و هەڵسەنگاندنی توانای حكومەت بۆ رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی بەپێویستییەكی سەردەم دادەنێت ئەو پێی وایە رۆژنامەو رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی بەتەنیا ناتوانن ببنە گروپی فشارو بارودۆخەكە بەرەو دژایەتیكردنی گەندەڵی ببەن تاوەكو نەبینە خاوەن بەڕێوەبەرایەتییەك كار لەسەر ئەدای حكومەت بكات.
ئەوروپییەكان لە رۆژئاوای كیشوەرەكەیان لە پەنجاكانی سەدەی نۆزدەمەوە بوونە خاوەنی( دادگای تایبەت بەبازرگانی )،لەو بەشەی رۆژئاوای كیشوەرەكە هەر لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە زۆربەی خزمەتگوزاری و كەرتە گرنگەكان تاكو ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت لەلایەن كەرتی تایبەتەوە بەڕێوەچوو، بەپێچەوانەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست بەعێراق و هەرێمیش وەكو بەشێك لەو پێگەیە حكومەت كەرتەكان بەڕێوە دەبات ( واتە مەركەزییەتی ئابووری )، لەكاتێكدا لەجیهانی پێشكەوتوو نامەركەزییەتی ئابووری پیادەدەكرێت و حكومەت چاودێری تووندە بەسەر دامەزراوەكانەوە .
كۆنترۆڵكردنی گەندەڵی گرنگییەكی ستراتیجی هەیە بۆ گەشەكردنی نیشتیمانی
ئەم واقیعەی تەشەنەكردنی گەندەڵی و دانانی ئاستەنك لەبەردەم گەیشتن بە ئابووری بازاڕ لەسەرجەم وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست باوە، محەمەد عەلی یاریدەدەری بەڕێوەبەری نووسینگەی لێكۆڵینەوەی گەندەڵی سەنغافۆرا سەبارەت بە رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی دەڵێت : لەسەنغافۆرا سیاسەتێكی بەهێزی دژ بە گەندەڵی هەیە، كە پێیوایە كۆنترۆڵكردنی گەندەڵی گرنگییەكی ستراتیجی هەیە بۆ گەشەكردنی نیشتیمانی، بەپێی پێوەری (( تێڕوانینەكان بۆ گەندەڵی )) كە رێكخراوی شەفافییەتی نێودەوڵەتی ئاستی گەندەڵییەكانی وڵاتانی پێ هەڵدەسەنگێنێت و، چاودێری ژینگەی كاری بیزنس بازرگانی لەزۆربەی وڵاتاندا دەكات ئەو راستییە دەخاتە روو : ((بیزنسكارو بازرگانە گەندەڵەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەراست كێشەو مەترسییەكی زۆر گەورەترن لەچاو ئەوروپای رۆژئاوا ..)).
ئەزموونی سەنگافورە لەبەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بۆ ئێمەی كورد بەسوودە، چونكە ئەوانیش بەهاوشێوەی ئێمە لەگەڵ كرانەوەی بازاڕەكان و فراوانبوونی كاری بازرگانی و ئابووری دووچاری گەندەڵییەكی رادەبەدەربوون .بەمشێوەیە دانانی ستراتیژییەتێك بۆ دژایەتیكردنی گەندەڵی ئابووری تەنیا بەو رێوشوێنانە دەبێت كە كاریگەری لەسەر رووبەرووبوونەوەی دیاردەكە دەبێت لەوانە( دەركردنی یاساو راسپاردەی نوێ دژی گەندەڵی و گرتنەبەری ڕێوشوێنی ئیداری و هەڵوێست وەرگرتن دژی بەرپرسانی گەندەڵی نێوحكومەت، هاوكات لەرووی سزادانیشەوە پێویست بە سیستەمێكی تووندی چاودێری و بنبڕكردنی (تاوانی شووشتنەوەی پارە) هەیە، كەئەو پارانەی بە ناشەرعی دەستكەوتووە دووبارە بە نهێنی دەخرێنەوە ناو كاروباری ئیكۆنۆمی . بەشێوەیەكی گشتی چاكسازییە ئیداری و ئابوورییەكان و دانانی حەوافزی دژە گەندەڵی هەمووی كۆمەڵێك ڕێگاو كاروكردەوەی یاسایی و ئیدارییە ڕێگرن لەتەشەنەكردنی دیاردەی گەندەڵی، سەرەتای رێگاش بە دامەزراویكردنی دامودەزگاكانی حكومەت دەست پێ دەكات، تاوەكو ئەم دامەزراوانە ببنە كۆڵەگەیەك بۆ بەهێزكردنی یاساو پێشخستنی فەرهەنگ و كلتووری ڕێزگرتن لە یاسا و، ئاسان بەڕێوەچوونی كارو پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان و دامەزراندنی سیستەمێكی چالاك و سەربەخۆ.
پێویستە سەركردەو بەپرسە باڵاكانی حكومەت لە پێشینەی كارەكانی خۆیاندا مەسەلەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییان دانابێت
چارەسەركردنی كێشەی گەندەڵی كارێكی ئاسان نییەو دژوارە، بەڵام پێویستە سەركردەو بەپرسە باڵاكانی حكومەت لە پێشینەی كارەكانی خۆیاندا مەسەلەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییان دانابێت، چونكە چارەنووسی داهاتووی وڵاتێك دەخاتە مەترسییەوە، بۆیە ئەركی سەرشانی حكومەتە دامودەزگای بەهێز دروست بكات بۆ هەڵسوڕاندنی كاروبارەكانی حكومەت و چاودێریكردنی گەندەڵی و دەستنیشانكردن و لێپرسینەوەو بەدواداچوونی یاسایی بۆ كەسە گەندەڵكارەكان، سەنگافورە ئەم ئەزموونەی هەبوو،
بنبڕكردنی گەندەڵی سەنگافورەی لە جیهانی سێیەمەوە گواستەوە بۆ یەكەم، ئەوەتا لەدوا راپۆرتی شەفافییەتی نێودەوڵەتی پلەی چوارەمی بەدەستهێنا لە باشترین وڵات كە توانیوێتی دژایەتی گەندەڵی بكات، یاسای دژە گەندەڵی لەو وڵاتەدا یاسایەكی تۆكمە بوو سزای گونجاوی بۆ گەندەڵكاران پێ بوو. یاسایەكە زوو زوو پێداچوونەوەی بۆ دەكرا، بۆبەدەستهێنانی متمانەی جەماوەر، سەركردە سیاسییەكان بوون بە نموونەی باش بۆ فەرمانبەرانی تر.