نووسینی: د. تاریق عه‌بدولجه‌لیل
وه‌رگێرانی: عه‌بدولستار ئه‌حمه‌د باغه‌مره‌یی


"هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی خاوه‌ن ئومێد پێداگیری له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێكی كاریگه‌ره‌ له‌ مێژوودا نه‌ك به‌شێكی فه‌رامۆشكراو، ئه‌و ته‌نیا مێژوو ناخوێنێته‌وه‌ به‌ڵكو مێژوو ده‌نووسێته‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی ناچارو بێده‌ره‌تان هه‌میشه‌ به‌دوای دووباره‌ شرۆڤه‌كردنه‌وه‌ی كات و شوێنه‌وه‌یه‌، كار ده‌كات بۆ وه‌به‌رنانه‌وه‌ی روَحی هۆشیارییه‌كی نوێ له‌ قوولاَیی ستراتیژییه‌تی جوگرافی، مێژوویی، شارستانی".

ئه‌مه‌ ئه‌و تێرِوانینه‌یه‌ كه‌ پرۆفیسۆر ئه‌حمه‌د داود ئۆغلۆ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا له‌ ئه‌ستۆی خۆی گرتووه‌، له‌وه‌ته‌ی یه‌كه‌مین هه‌نگاوی ئه‌كادیمی خۆی له‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌ڵهێناوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك توانی نیشتمان و كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆی له‌ به‌رده‌م ئامانجه‌ ئه‌كادیمییه‌كانی دابنێ.

له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئۆغلۆ له‌ ناو دۆست و نزیك و مامۆستاكانی به‌ كه‌سێكی ئایینداری پێگه‌یشتوو و تێگه‌یشتوو ناوی ده‌ركرد، كه‌ ئه‌مه‌ وایكرد شرۆڤه‌ی به‌رپرسیارییه‌تی هه‌ستانه‌وه‌ی ولاَته‌كه‌ی و تا راده‌یه‌ك ئوممه‌ی ئیسلامی له‌ ئه‌ستۆ بگرێ، بۆ سه‌رخستنی پرۆژه‌كه‌یشی پشتی به‌ ئامرازه‌كانی توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان و هۆشیاری تیۆری رۆژئاوایی به‌ست، كه‌ دواجار ئه‌مه‌ وایكرد بۆ دووباره‌ گێرِانه‌وه‌ی ولاَته‌كه‌ی بۆ پێگه‌ مێژوویی و شارستانییه‌تییه‌كه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی سیاسه‌تی نێوه‌ده‌وڵه‌تی و دامه‌زراوه‌ هاوچه‌رخه‌كان تیۆریایه‌كی تایبه‌ت به‌خۆی دابنێ.

"قولاَیی ستراتیژییه‌تی توركیا"، و پێگه‌ی ئه‌و ولاَته‌ له‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی ته‌نیا كتێبێكی ئه‌كادیمی یاخود نووسینێكی فیكری نییه‌، به‌ڵكو تیۆریایه‌كی نوێیه‌ ده‌خرێته‌ پاڵ زانسته‌ سیاسییه‌كانی سه‌رده‌م. ئه‌و تیۆریایه‌ پوخته‌ی توێژینه‌وه‌یه‌كی درێژو قووڵه‌ له‌ راپه‌رِین و وه‌رچه‌رخانی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ خاوه‌نی پێكهاته‌ و ره‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی راپه‌رِین و هۆشیارییه‌. تایبه‌تمه‌ندی ئه‌و كتێبه‌ له‌وه‌دایه‌ بازنه‌ی تیۆرییایه‌كی رووتی به‌زاندووه‌و تێرِوانینێكی ستراتیژی بۆ به‌ عه‌مه‌لی كردن و جێبه‌جێكردنی له‌سه‌ر زه‌مینی واقیع دارشتووه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ توركیا گه‌رِایه‌وه‌ ناو نێوه‌ندی گۆرِه‌پانی نێوده‌وڵه‌تی.

ئه‌وه‌ی به‌لای خوێنه‌ر چاوه‌رِوان نه‌كراوه‌ ئه‌م تیۆرییایه‌ی ئۆغلۆ پێش 10 ساڵ چاپی یه‌كه‌می ده‌رچووه‌، به‌لاَم دوای تێپه‌رِ بوونی 10 ساڵ به‌سه‌ر چاپی یه‌كه‌م تیۆرییایه‌كه‌ی له‌ سه‌ر زه‌مینی واقیع له‌ ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی توركیا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.

جێی تێرِامانه‌ له‌ ژیاندا جیاكه‌ره‌وه‌یه‌كی ده‌گمه‌ن ببینی، زۆربه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی خاوه‌نی تیۆریایه‌كن دوای خۆیان كاری جێبه‌جێكردنیان بۆ ئه‌نجام دراوه‌، به‌لاَم ئه‌مجاره‌یان قه‌ده‌ر رێگه‌ به‌ ئۆغلۆ ده‌دات له‌ ماوه‌ی ژیانی خۆیدا تیۆریایه‌كی تایبه‌ت دابرِێژی و به‌ ده‌ستی خۆیشی جێبه‌جێی بكات، ئه‌مه‌شی له‌ ماوه‌ی وه‌رگرتنی پۆستی گه‌وره‌ راوێژكارانی سه‌رۆك وه‌زیران له‌ ساڵی 2003 تا ده‌گاته‌ وه‌رگرتنی پۆستی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا له‌ ساڵی 2009.

كتێبی" قوولاَیی ستراتیژییه‌تی توركیا" له‌ ساڵی 2001 چاپی یه‌كه‌می ده‌رچوو تا كۆتایی مانگی ته‌مموزی ئه‌مساڵ ژماره‌ی چاپه‌كانی گه‌یشته‌ 44 چاپ، كه‌ ته‌نیا له‌ ماوه‌ی ساڵی رابردوو تا ئێستا واتا له‌وه‌ته‌ی ئۆغلۆ پۆستی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی وه‌رگرتووه‌ 14 جار له‌ چاپ درایه‌وه‌. كتێبه‌كه‌ی ئۆغلۆ مه‌رجه‌عێكه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی كار له‌سه‌ر دۆسسیه‌ی توركیا و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌كه‌ن به‌ تایبه‌ت له‌سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وایه‌تی پارتی دادو گه‌شه‌پێدان.

" قوولاَیی ستراتیژییه‌تی توركیا" چاپه‌ توركییه‌كه‌ی 600 لاپه‌رِه‌یه‌ و به‌سه‌ر سێ به‌شی سه‌ره‌كی دابه‌شكراوه‌ كه‌ تێیدا تیۆریای قوولاَیی ستراتیژی و جێبه‌جێكردنی له‌سه‌ر زه‌مینی واقیعی توركیا ده‌خاته‌ روو.

به‌شی یه‌كه‌م" چوارچێوه‌ی مێژوویی و له‌ یه‌كگه‌یشتن"
توێژینه‌وه‌ی یه‌كه‌م: له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا ئۆغلۆ قسه‌ له‌سه‌ر پێوه‌ره‌كانی هێزو پلانی ستراتیژی ده‌كات، هه‌روه‌ها شرۆڤه‌ی هاوكێشه‌ی هێزو بنه‌ما راگیراو و رانه‌گیراوه‌كانی ده‌كات، دیسان ره‌گه‌زی مرۆڤ و كاریگه‌رییه‌كانی به‌سه‌ر دروست كردنی برِیاری ستراتیژی ده‌خاته‌ روو.
توێژینه‌وه‌ی دووه‌م: له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا ئۆغلۆ دووباره‌ شرۆڤه‌ی بنه‌ماكانی هێزی توركیا ده‌كات، هه‌روه‌ها كه‌مته‌رخه‌مییه‌كانی تیۆریای ستراتیژییه‌تی توركیا وئه‌نجامه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی روون ده‌كاته‌وه‌.

توێژینه‌وه‌ی سێیه‌م: لێره‌دا ئۆغلۆ پاشماوه‌ی مێژوویی و ژێرخانی رۆشنبیری سیاسی توركیاو پێشكه‌وتنه‌كانی له‌ دوای كۆتایی هاتنی شه‌رِی سارد بۆ خوێنه‌ر شیده‌كاته‌وه‌.

به‌شی دووه‌م"چوارچێوه‌ی تیۆری: ستراتیژییه‌تی قۆناخ به‌ندی و سیاسه‌ته‌كانی په‌یوه‌ندار به‌ ناوچه‌ جوگرافییه‌كان"
ئۆغلۆ ئه‌م به‌شه‌ی به‌سه‌ر چوار توێژینه‌وه‌ دابه‌شكردووه‌، له‌ توێژینه‌وه‌ی یه‌كه‌مدا قسه‌ له‌ سه‌ر تیۆریای جیۆسیاسی و ستراتیژی جیهانی له‌ دوای شه‌رِی سارد ده‌كات له‌گه‌ڵ گرنگی پێگه‌ی توركیا له‌ نێوه‌نده‌كه‌داو قه‌بوڵكردنی بۆ پرِكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ جیۆسیاسییه‌ی دروست بووه‌.

به‌لاَم له‌ سێ توێژینه‌وه‌كه‌ی دیكه‌ی ئه‌م به‌شه‌دا پێداویستییه‌ مێژوویی و بنه‌ما ستراتیژییه‌ وشكایی و ده‌ریاییه‌كانی تایبه‌ت به‌ توركیا نزیك به‌ به‌لقان و رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست و قه‌وقازو ده‌ریای ناوه‌رِاست و رۆژهه‌لاَتی ناوه‌ندو كه‌نداو و ده‌ریای قه‌زوین و ناوچه‌ كیشوه‌رییه‌كانی ئه‌ورِوپاو باكوری ئه‌فریقیاو باشووری ئاسیاو ناوه‌رِاستی رۆژهه‌لاَتی ئاسیا ده‌خاته‌روو. له‌ كۆتایی توێژینه‌وه‌ی چواره‌میش باس له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی توركیا له‌ دیاریكردنی قولاَیی توركیا له‌ هه‌ردوو كیشوه‌ری ئاسیاو ئه‌فریقیا ده‌كات.

به‌شی سێیه‌م"میكانیزمی ستراتیژی و سیاسه‌تی هه‌رێمایه‌تی"
له‌م به‌شه‌دا كه‌ گه‌وره‌ترین به‌شی كتێبه‌كه‌یه‌ ئۆغلۆ بۆچوونی وایه‌ توركیا ده‌توانێ پێگه‌ی هه‌ڵكه‌وتوویی خۆی له‌ گۆرِه‌پانی نێوده‌وڵه‌تی به‌ده‌ست بێنێته‌وه‌، ئه‌م به‌شه‌یشی به‌سه‌ر پێنج توێژینه‌وه‌ دابه‌شكردووه‌.
توێژینه‌وه‌ی یه‌كه‌م: "په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كانی توركیاو ئامرازه‌كانی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌"
1- توركیاو به‌ره‌ی ئه‌تڵه‌سی له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ركی نوێی په‌یمانی باكوری ئه‌تڵه‌سی.
2- رێكخراوی ئاسایش و هاریكاری ئه‌ورِوپی.
3- رێكخراوی كۆنگره‌ی ئیسلامی: هێڵی كاریگه‌ری جیۆسیاسی و جیۆ رۆشنبیری له‌ نێوان ئه‌فریقیاو ئاسیا.
4- رێكخراوی هاریكاری ئابووری: قولاَیی ئاسیا.
5- رێكخراوی هاریكاری ئابووری سه‌ر ده‌ریای ره‌ش: ناوچه‌كانی ئیستیب و ده‌ریای ناوه‌رِاست.
6- كۆمه‌ڵه‌ی هه‌شت ولاَته‌ گه‌شه‌ سه‌ندووه‌كه‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئاسیاو ئه‌فریقیا.
7- ئابووری سیاسی نێوده‌وڵه‌تی و كۆمه‌ڵه‌ی بیست ولاَته‌كه‌(g-20).

توێژینه‌وه‌ی دووه‌م: "وه‌رچه‌رخانی سیاسی و به‌لقان"
1- به‌لقان و بۆچوونه‌ دژ به‌یه‌كه‌كان له‌ دوای قۆناخی شه‌رِی سارد.
2- هاوسه‌نگییه‌ ناوخۆییه‌كان له‌ دوای قۆناخی شه‌رِی سارد.
3- ته‌نگژه‌ی بۆسنه‌و رێككه‌وتنامه‌ی" دایتۆن ".
4- ده‌ست تێوه‌ردانی په‌یمانی باكوری ئه‌تله‌سی و داهاتووی كۆسۆڤۆ.
5- بنه‌ماكانی سیاسه‌تی توركیا به‌رامبه‌ر به‌لقان.

توێژینه‌وه‌ی سێیه‌م"رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست: كلیلی هاوسه‌نگییه‌ ئابووری و سیاسی و ستراتیژییه‌كان"
1- هۆكاره‌ كاریگه‌ره‌كان به‌سه‌ر بارودۆخی نێوده‌وڵه‌تی سه‌باره‌ت به‌ دۆسییه‌كانی رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست.
2- رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست و هێزه‌ جیهانییه‌كان.
3- رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست و دۆسییه‌ی هاوسه‌نگییه‌ ناوخۆییه‌كان.
4- توركیاو دینامێتی بنه‌رِه‌تی له‌ سیاسه‌تی رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست.

توێژینه‌وه‌ی چواره‌م"سیاسه‌تی ئاسیای ناوه‌رِاست له‌ ژێر سێبه‌ری هاوسه‌نگی هێزه‌ ئه‌ورِوپی و ئاسیاییه‌كان"
1- هۆكاره‌ كاریگه‌ره‌كان به‌سه‌ر بارودۆخی نێوده‌وڵه‌تی له‌ ئاسیای ناوه‌رِاست.
2- قۆناخی دوای یه‌كێتی سۆڤییه‌ت و وه‌رچه‌رخانی له‌ ئاسیای ناوه‌رِاست.
3- ئاسیای ناوه‌رِاست و هاوسه‌نگی هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ قۆناخی دوای شه‌رِی سارد.
4- سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیاو ستراتیژییه‌تی ئاسیای ناوه‌رِاست.
توێژینه‌وه‌ی پێنجه‌م"یه‌كێتی ئه‌ورِوپا: شیكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ هه‌مه‌ ره‌هه‌ندو ئاسته‌ جیاجیاكان"
1- ئاستی په‌یوه‌ندییه‌ دیبلۆماسییه‌كان.
2- ئاستی شیكردنه‌وه‌ی ئابووری كۆمه‌لاَیه‌تی.
3- ئاستی شیكردنه‌وه‌ی یاسایی.
4- ئاستی شیكردنه‌وه‌ی ستراتیژی.
5- ئاستی وه‌رچه‌رخانی شارستانی و رۆشنبیری.
6- په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیاو یه‌كێتی ئه‌ورِوپا له‌ نێوان دوو به‌رداشی مێژووییدا.

ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرێ به‌شی سێیه‌می كتێبه‌كه‌یه‌ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست به‌شێوه‌یه‌ك قه‌باره‌ی ئه‌و به‌شه‌ بۆته‌ چاره‌گێكی هه‌موو كتێبه‌كه‌، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌كه‌ كه‌ ئۆغلۆ به‌ وردی گرنگی پێداوه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ده‌رخستنی توانای توركیا له‌ گرتنه‌ ئه‌ستۆی دۆسییه‌كانی رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست كه‌ له‌وێوه‌ جارێكی دیكه‌ توركیا ده‌توانێ پێگه‌ی خۆی سه‌نگینتر بكات له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، ئه‌مه‌ش به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ قوولاَیی مێژوویی و جوگرافی و رۆشنبیری له‌گه‌ڵ ولاَتانی رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست.

هه‌ر له‌م به‌شه‌دا ئۆغلۆ سیاسه‌ته‌كانی توركیا به‌رامبه‌ر به‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست تۆكمه‌تر ده‌كات و ده‌نووسێ" له‌ راستیدا توركیا له‌ چاره‌گی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی رابردوو تواناكانی خۆی له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست له‌ ده‌ستدا، له‌ چاره‌گی دووهه‌م و سێهه‌میش به‌ ته‌واوه‌تی له‌ ناوچه‌كه‌ دووركه‌وته‌وه‌، له‌ چاره‌گی چواره‌م هه‌ندێك په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ولاَتانی ناوچه‌كه‌ دروست بوو په‌یوه‌ندییه‌كانیش له‌ نێوان هه‌ڵكشان و داكشاندا بوون. به‌لاَم ئه‌مرِۆ توركیا به‌ ناچاری ده‌ستی كردووه‌ به‌ دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی ریشه‌یی له‌گه‌ڵ ولاَتانی ناوچه‌كه‌ .

ئۆغلۆ تێرِوانینێكی تازه‌ی هه‌یه‌ كه‌ تێیدا داوا له‌ توركیا ده‌كات په‌یوه‌ندییه‌كانی دوور له‌ رارِایی و گومانه‌ ئایدۆلۆژییه‌كان له‌گه‌ڵ ولاَتانی ئیسلامی دابمه‌زرێنێ و تێیدا ژیری و عه‌قڵ سه‌نگی مه‌حه‌ك بێت له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌. ئۆغلۆ ده‌نووسێ" توركیای ئه‌مرِۆ توركیای عوسمانی نییه‌ كه‌ هه‌موو بارو به‌رپرسیارییه‌تی جیهانی ئیسلامی له‌ ئه‌ستۆ بگرێت، هه‌روه‌ها ناشییه‌وێ رووبه‌رِووی ته‌سفییه‌ی حیساباته‌كانی ببێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ زلهێزه‌كان كه‌ له‌ ئه‌نجامی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ ولاَتانی ئیسلامی دروست بووه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاردانه‌وه‌ ده‌روونییه‌كان نه‌ك هه‌ر ته‌نیا كاریگه‌رییه‌كی سلبیان ده‌بێت به‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیاو جیهانی ئیسلامی، به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆی به‌رته‌سك بوونه‌وه‌ی گۆرِه‌پانی مانۆرِه‌كانی توركیا له‌ قولاَیی ئاسیاو ئه‌فریقیا"
له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئۆغلۆ به‌ پێویستی ده‌زانێ توركیا به‌ر له‌ هه‌موو شتێك ره‌چاوی پێشخستنی بۆچوونه‌كانی خۆی بكات به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ده‌توانێ هه‌ست به‌وه‌ بكات به‌رده‌وام جیهانی عه‌ره‌بی دڵی بۆ لێده‌دا، هه‌روه‌ها ده‌بێت له‌گه‌ڵ گۆرِانی ریتمی كۆمه‌لاَیه‌تی و رۆشنبیری و سیاسیى له‌ ناوخۆی كۆمه‌ڵگاكان هه‌ڵبكات، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌می قۆناخی ئاماده‌كاری دیبلۆماسییه‌تی توركی داده‌نرێت.

توركیا - كێشه‌ی كورد
سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ی كورد له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست به‌گشتی و له‌ ناوخۆی توركیا به‌ تایبه‌تی، ئۆغلۆ تێروانینێكی سوود مه‌ندی هه‌یه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی هه‌میشه‌یی كورد، به‌لاَم په‌یوه‌سته‌ به‌ توانای دووباره‌ دامه‌زراندنه‌وه‌و پته‌وكردنی ره‌هه‌نده‌ سیاسی و دیبلۆماسی و ئابووری و رۆشنبیرییه‌كانی تایبه‌ت به‌و پرسه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ره‌و چاره‌سه‌رێكی ته‌واو بچێت.

ئۆغلۆ پێی وایه‌ دوو بنه‌مای سه‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت توركیا له‌ ره‌هه‌نده‌ سیاسی و كۆمه‌لاَیه‌تی و ئابووری و رۆشنبیرییه‌كانی تایبه‌ت به‌ پرسی كورد پشتیان پێببه‌ستێ:
1- به‌هێزكردنی هه‌ست كردن به‌ مه‌رجه‌عییه‌تی كۆمه‌لاَیه‌تی به‌و ئیعتیباره‌ی مه‌رجه‌عییه‌ته‌كه‌ هه‌مه‌كییه‌و هه‌نده‌كی نییه‌، یاخود ئه‌و مه‌رجه‌عییه‌ته‌ نابێت پارچه‌پارچه‌ بكرێت، هه‌روه‌ها ده‌بێت پشتگیری بنه‌ماو ره‌گه‌زه‌ مێژوویی و ئایینی و رۆشنبیری و جوگرافییه‌كان بكرێت كه‌ ئه‌مه‌ واده‌كات دواجار هه‌ست كردنه‌كه‌ به‌هێزترو پته‌وتر ببێت.
2- ده‌سته‌به‌ری هۆشیاری: ده‌بێت هاولاَتیان له‌سه‌ر بنه‌مای شه‌رعییه‌تی سیاسی هه‌ست به‌ یه‌كسانی بكه‌ن، بێئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ پێویستی ده‌ست تێوه‌ردانی هه‌ر هێزێكی ده‌ره‌كی بكه‌ن.
ئۆغلۆ بۆچوونی وایه‌ هه‌ردوو هۆكاری جوگرافی و مێژوویی دوو بنه‌مای سه‌ره‌كین بۆ به‌ ده‌ست هێنانی هاوسه‌نگی جیۆسیاسی له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست ئه‌مه‌ش له‌ میانی دووباره‌ نوێكردنه‌وه‌ی سێگۆشه‌ی ستراتیژی هه‌ستیار كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ میسرو توركیا و ئێران له‌ خۆده‌گرێ. هه‌ر هاوسه‌نگی و به‌هایه‌كی ده‌ره‌كی ئه‌و سێگۆشه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆی دروست بوونی تۆرِێكی دیكه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ ناو سێگۆشه‌ی عێراق- سوریا- سعودیه‌.
له‌سه‌ر توركیا پێویسته‌ هاوسه‌نگی په‌یوه‌ندییه‌ دامه‌زراوه‌كانی له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست شیبكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ره‌چاوی سێگۆشه‌یه‌كی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌ ( ئه‌رده‌ن- لوبنان- فه‌ڵه‌ستین، + هه‌رێمی كوردستان)، بكات، كه‌ ئه‌م سێگۆشه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی تا راده‌یه‌ك په‌راوێزخراوه‌ به‌لاَم په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ به‌ره‌ی ئیسرائیله‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات هاوسه‌نگی و به‌های ئیسرائیل له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی ناو هه‌ردوو سێگۆشه‌كه‌ دیاری بكات.
سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ی فه‌ڵه‌ستین ئۆغلۆ پێی وایه‌ توركیا ده‌توانێ ئه‌و باره‌ له‌ ئه‌ستۆ بگرێ و به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوو بتوانێ رۆڵی دیبلۆماسی ببینێ، به‌و پێیه‌ی ئه‌و ولاَتێكی موسڵمانی نا عه‌ره‌بییه‌، هه‌روه‌ها ولاَتێكی ناوچه‌كه‌شه‌ كاندید كراوه‌ بۆ چوونه‌ ناو یه‌كێتی ئه‌ورِوپاو له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ئه‌ندامی په‌یمانی ناتۆیه‌و خاوه‌نی په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌ویشه‌ له‌گه‌ڵ ولاَته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا. توركیا ده‌توانێ ببێته‌ خاوه‌نی پێگه‌یه‌كی گرنگ و به‌هێزی دیبلۆماسی ئه‌گه‌ر توانی قه‌باره‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ رێكخراوی كۆنگره‌ی ئیسلامی و یه‌كێتی ئه‌ورِوپاو ولاَته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكاو هه‌روه‌ها ئه‌و پاشماوه‌ مێژووییه‌ی له‌گه‌ڵ مێژووی شاری قودس و به‌ڵگه‌نامه‌و دیكۆمێنته‌كانی هه‌یه‌تی ده‌سته‌ به‌ر بكات.

به‌لاَم ئه‌وه‌ی تایبه‌ته‌ به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیاو ئیسرائیل ئۆغلۆ بۆچوونی وایه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ بۆ ولاَتێكی وه‌كو توركیا به‌رجه‌سته‌ نه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی توركیا یه‌كێكه‌ له‌ به‌هێزترین ولاَتانی ناوچه‌كه‌ له‌ رووی مێژوویی و جوگرافییه‌وه‌ به‌شداریش بووه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئاشته‌وایی رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست، به‌لاَم وه‌كو ده‌رده‌كه‌وێ بۆته‌ ره‌گه‌زێكی په‌راوێزخراو له‌ پرۆسه‌كه‌. ئۆغلۆ به‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیاو ئیسرائیل بازده‌دات و دێته‌ سه‌ر پرسی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیاو ئێران به‌و پێیه‌ی له‌ رووی ژێرخانی جیۆسیاسییه‌وه‌ هه‌ردوو ولاَت خاوه‌نی چه‌ند ئاراسته‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌یه‌كن، به‌شێوه‌یه‌ك به‌لانی كه‌م سێ به‌ره‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌یانبه‌ستێته‌وه‌( رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست، قه‌وقاز، ئاسیای ناوه‌رِاست )، به‌م پێیه‌ش پێگه‌ی هه‌ردوو ولاَت له‌ رۆژئاوای ئاسیا په‌یوه‌سته‌ به‌ پێشخستنی سیاسه‌ته‌كان ئه‌مه‌ش به‌رِه‌چاو كردنی قه‌باره‌ی دیاریكراوی سیاسه‌ته‌كانی یه‌كتری له‌و ناوچانه‌.

به‌كورتی تێرِوانینی ئۆغلۆ له‌ ستراتیژییه‌تی توركیا به‌رامبه‌ر رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست له‌ چه‌ند ره‌گه‌زو ته‌وه‌رێك خۆی ده‌گرێته‌وه‌ به‌لانی كه‌م ده‌بێت توركیا له‌ پێناو سه‌رخستنی ستراتیژییه‌تێكی ساغ له‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ ده‌ور دراوه‌ به‌ هه‌ردوو لایه‌نی جیۆرۆشنبیری و جیۆئابووری ئه‌م دوو ره‌گه‌زه‌ له‌ به‌رچاو بگرێ:
1- به‌شێوه‌یه‌كی نه‌رم پێرِه‌وی سیاسه‌ته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی بكات ئه‌مه‌ش به‌ هه‌ماهه‌نگی ته‌كتیكی دیبلۆماسی و سه‌ربازی ده‌بێت.
2- شیرینكردنی لێهاتوویی و توانا هۆشیارییه‌كانی خۆی له‌ ناوچه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كاریگه‌رییه‌كی به‌هێزی ناوچه‌كه‌ به‌سه‌ر سیاسه‌تی جیهانی دابمه‌زرێنێ. كورته‌ی ئه‌م دوو ره‌گه‌زه‌ش به‌م خالاَنه‌ ده‌بێت.

· تێپه‌رِاندنی به‌ربه‌سته‌ سایكۆلۆژییه‌كان كه‌ كاریگه‌ری سلبیان هه‌یه‌ به‌سه‌ر كرانه‌وه‌ی دیبلۆماسی له‌ ناوچه‌كه‌.
· دامه‌زراندنی ژێرخانی دامه‌زراوه‌یی، و پێشخستنی ناوه‌نده‌كانی توێژینه‌وه‌و په‌یمانگا ئه‌كادیمییه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێگه‌یانه‌وه‌ بتوانێ چاودێری پێشهات و پێشكه‌وتنه‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كان بكات و دواتر هه‌ڵیان بسه‌نگێنێ، هه‌روه‌ها دابینكردن و فه‌راهه‌مكردنی بۆچوون و سیناریۆ قوڵه‌كان ره‌هه‌ندێكی دیكه‌ی سه‌ره‌كییه‌ بۆ زیاتر سه‌رخستنی پرۆَژه‌كه‌.
· دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی ساغ و ته‌ندروست له‌ نێوان هاوسه‌نگی نێوده‌وڵه‌تی و سیاسه‌تی واقیعی هه‌رێمایه‌تی.
· خستنه‌ رووی پرۆژه‌ی گشتگیر بۆناوچه‌كه‌ به‌گشتی.
· ده‌ست پێشخه‌ری بۆ پێكهێنانی بواری به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كان كه‌ پرۆسه‌ی ئاشته‌وایی له‌ ناوچه‌كه‌ به‌هێزتر ده‌كات.
· چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان به‌بێ پێكهێنانی ته‌كه‌تولاتی نه‌ته‌وه‌یی دژ به‌یه‌ك كه‌ گۆرِه‌پانی جیۆسیاسی و رۆشنبیری له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م مه‌ترسی.
· دانانی سنوورێك بۆ وروژاندنی كاردانه‌وه‌كان ئه‌مه‌ش به‌هۆی هه‌مه‌ جۆری و فره‌یی په‌یوه‌ندییه‌ دوو قۆڵییه‌كان به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.
· دامه‌زراندنی له‌ یه‌كنزیكردنه‌وه‌یه‌كی به‌هێزو كاریگه‌رو كاراو ده‌ست پێشخه‌ر بۆ چاره‌سه‌ركردنی ته‌واوی كێشه‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كان به‌تایبه‌ت پرۆسه‌ی سیاسی له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست.
· چرِكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ئاسۆیی كه‌ ئه‌مه‌ واده‌كات وێنای توركیا له‌ ناوچه‌كه‌ به‌ روونی ده‌ربخات.
كۆتایی...
له‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێین ئۆغلۆ بۆچوونی وایه‌ سیاسه‌تی توركیا سه‌باره‌ت به‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست راگیربووه‌ له‌سه‌ر دوو كایه‌ یه‌كه‌میان خواستی توركیا له‌قولاَیی ستراتیژی ناوچه‌ عه‌ره‌بی و ئیسلامییه‌كان له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوه‌رِاست، دووه‌میان بارودۆخی جیۆستراتیژی و ئابووری ناوچه‌كه‌.
ئۆغلۆ دووپات له‌سه‌ر كرِۆكی بۆچوونه‌كه‌ی ده‌كاته‌وه‌و ده‌نووسێ" له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توركیا میراتگری مێژوویی دواهه‌مین قه‌واره‌ی رێكخه‌ری جیۆسیاسی، و جیۆئابووری، و جیۆرۆشنبیری ناوچه‌كه‌یه‌، بۆیه‌ ناچاره‌ جارێكی دیكه‌ بۆ تێپه‌رِاندنی قۆناخی لێكدابرِانی جیۆسیاسی، و رۆشنبیری، و ئابوورییه‌كان، پشت به‌ له‌یه‌ك نزیكردنه‌وه‌ی ستراتیژییه‌كان ببه‌ستێ. هه‌روه‌ها ده‌توانێ له‌ رێگه‌ی ستراتیژییه‌ته‌كه‌ی ده‌وری ناوچه‌كه‌ بدات و له‌وه‌ بگات كه‌ ناوچه‌كه‌ هه‌مه‌كییه‌كی ته‌واوه‌، بۆیه‌ له‌ سه‌ر توركیا پێویسته‌ ئه‌و له‌یه‌ك نزیكردنه‌وه‌یه‌ له‌ میانی نه‌رمی نواندنی پلانه‌كانی قۆناخ به‌ قۆناخ جێبه‌جێی بكات. ئه‌م له‌یه‌ك نزیكردنه‌وه‌یه‌ نه‌ك هه‌ر ته‌نیا كاریگه‌ری توركیا به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌ زیاتر ده‌كات، به‌ڵكو واده‌كات توركیا رۆڵی هه‌بێت و فه‌رامۆش نه‌كرێ له‌ هه‌ر هاوسه‌نگییه‌كی نێوده‌وڵه‌تی و هه‌رێمایه‌تی".

سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌رِی_ اخبار العالم _
3/8/2010