كۆمەڵگەی كراوە و دوژمنەكانی
یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی بیری كارل پۆپەر ئەوەیە كە هەموو ئایدیۆلۆژیەتە تۆتالیتارییەكان لەیەك ئاست و بێ جیاوازی پۆلین دەكات، ئەو پێیوایە تۆتالیتاریەت فاشی و نازیەت بێت یان ستالینی، هەر تۆتالیتارییەتە و ناكرێت لەنێوان دوو شەیتاندا یەكێكیان هەڵبژێریت، لەم چوارچێوەیەدا ڕەخنە لەو ڕۆشنبیرانەی سەردەمی شەڕی دووەمی جیهان دەگرێت كە لەنێوان هیتلەر و ستالیندا، ستالینیان هەڵبژاردووە، كەواتە ئەم بیرەی پۆپەر بەرەو ئەوەمان دەبات بازنەی دوژمنەكانی كۆمەڵگەی كراوە و دیموكراتی زیاتر فراوان بكەین، بپرسین ئایا دەكرێت پۆپۆلیست و نیو پۆپۆلیستەكانیش وەك دوژمنەكانی كۆمەڵگەی كراوە پێناسە بكەین؟ بێگومان ئەزموونەكانی پۆپۆلیستی تەقلیدی پێمان دەڵێت بەڵێ، لەبەر ئەوەی پۆپۆلیستە تەقلیدیەكان هەموویان وەك خوان پیرۆنی سەرۆكی ئەرژەنتین بە ڕێگەی كودەتای سەربازی دێنە سەر حكوم و هەر بەرێگەی توندوتیژیش دەسەڵاتەكەی خۆیان دەپارێزن، بەڵام پرسیاری دیكە ئەوەیە ئایا نیو پۆپۆلیستەكانیش هەر بەهەمان شێوەن؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لەگەڵ ئەوەی پێویستە پۆپۆلیستی ڕاست و چەپ لێكجیابكرێنەوە، بۆیە لێرەوە پەنا بۆ ئەو دیراسەتەی پرۆفیسۆر لویس ڕەیبۆ لە ئامامۆژگای هادسۆن بە ناونیشانی(پۆپۆلیزمی كۆن و نوێ) بڵاوی كردۆتەو دەڵێت: (لیو تۆلسۆتوی باسی لەوە كردووە كە هەموو سەركەوتنەكانی پۆپۆلیزم هاوشێوەن، لە كاتێكدا هەموو هەوڵە شكستخواردووەكانیان جیاوازن. گرفتەكە ئەوەیە ئەزموونگەلێكی سەركەوتووی پۆپۆلیستی لە ئارادانییە. ماریانۆ گرۆندۆنا، كە چاودێر و وتارنووسێكی گەورەیە دەڵێ، پۆپۆلیستەكان ئەوەندە هەژارانیان خۆشدەوێت كە حەزدەكەن ژمارەیان زیاد بكەن. ئەوپەڕی ئەوەی دەتوانرێت بوترێت لەبارەی نموونەكانی ئەم دواییەی بزووتنەوە پۆپۆلیستیەكانەوە ئەوەیە كە ئەوان لەڕێی میكانیزمە دیموكراتیەكانەوە شەڕی دەسەڵاتیان كردووە))، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە شەڕی كام دەسەڵاتیان كردووە و ئەو میكانیزمانە چین كە بۆ ئەو شەڕە بەكاریان هێناوە؟ لەگەڵ ئەوەی پۆپۆلیستە تەقلیدیەكانی ئەمریكای لاتینی زۆربەی زۆریان ڕاسترەو بوون، بەڵام نیو پۆپۆلیستەكان زۆربەیان چەپن و بە پۆپۆلیستی چەپ ناسراون، ئەمەش بەو مانایەی ئەو پۆپۆلیستانە دەگرێتەوە كە پاشخانێكی كۆمۆنیزمی و ماركسیان هەیە، لەبنەڕەتەوە ڕەخنەیەكی توندیان لەسەر چۆنییەتی پەرەپێدان و شێوازی بەرهەمهێنان هەیە، ئەمەش لەو ڕوانگەیەوە بڕوایەكی پتەویان بەو وتەیەی ماركس هەیە كە دەڵێت (لە كۆمەڵگەی سەرمایەداری دەوڵەمەندەكان، دەوڵەمەنتر دەبن و هەژارەكان هەژار تر دەبن)، بۆ سەلماندنی ئەم تیۆرە سەقەتەی ماركسیش كە كارل پۆپەر بەو جۆرە وەڵامی دەداتەوە، بەوەی ڕاستە لە كۆمەڵگەی سەرمایەداری سەرمایە كەڵەكە دەبێت، بەڵام هەژارەكانیش لەمیانەی كەڵەكەبوونی سەرمایەوە داهاتی تاكە كەسیان زیاد دەكات، لەمەش زیاتر پۆپەر زیاتر پێی دادەگرێت و دەڵێت لەو كاتەوەی ماركس ئەو قسەیەی كردووە، سەدان جار داهاتی هەژارەكان لە كۆمەڵگەی سەرمایەداری زیادی كردووە و ڕێژەی هەژاریش لەو وڵاتانە بە ئاستێكی هێجگار بەرز كەمبۆتەوە، تەنانەت بۆ ئەوەی بەتەواوەتی دیاردەی هەژاری بنبڕبكرێت لە مۆدیلی ئەوروپای ڕۆژئاوادا سۆشیال پەیڕەو كراوە، فەرید زەكەریا لە كتێبی (ئاییندەی ئازادی) سەبارەت بەوەی بۆچی شێوازی سۆشیال لە دیموكراتی ئەمریكا پەیڕەو ناكرێت؟ بەو جۆرە وەڵامدەداتەوە كە لە شێوازی دیموكراتیەتی ئەوروپای ڕۆژئاوا، عەدالەتی كۆمەڵایەتی دەكرێتە بنەما و لە شێوازی دیموكراتیەتی ئەمریكادا ئازادی (freedom) دەكرێتە بنەما، زەكەریا پێیوایە كاتێك ئازادی هەبوو (مەبەستی ئازادی سیاسی و ئازادی بازاڕ) سیستمە سیاسییەكە خۆی بەرەو خۆشگوزەرانی كۆمەڵگە هەنگاو هەڵدەگرێت، لەسەر ئەم بنەمایە بەرنامەیەك بۆ پەرەپێدانی دەوڵەتانی ئەمریكای لاتینی پەیڕەو دەكرێت كە پێی دەگوترێت (كۆدەنگی واشنتۆن - Washington Consensus)، ئەم كۆدەنگیە واتە كۆدەنگی دەوڵەتانی ئەمریكای لاتینی بۆ بونیادی دیموكراتی لەسەر بنەمای بونیادی دامەزراوەكان، بەڵام لەبەر ئەوەی پۆپۆلیستە چەپەكان لە بنەڕەتدا دژی شێوازی بەرهەمهێنانی كۆمەڵگەی سەرمایەدارین، كۆمەڵگەی سەرمایەداریش واتە مۆدیلی لیبرال دیموكراتی، ئەوا لە دەروازەی دژایەتیكردنی كۆمەڵگەی سەرمایەداریەوە، دژایەتی كۆمەڵگەی دیموكراتی و دامەزراوەكانی دەكات، لە پێناسەی كۆمەڵگەی كراوەو دیموكراتیەوە كە پێناسەكەی بەوجۆرە (لەكۆمەڵگەی كراوەدا هەمووشتێك ملكەچی ڕەخنەیە و هیچ شتێك ناكەوێتە سەرووی ڕەخنەوە، هیچ شتێك لە كۆمەڵگەی كراوە بێ كەموركورتی نییەو دەبێت هەوڵەكان بەردەوام بن بۆ چارەسەری كەموكورتیەكان) دەبینن پۆپۆلیستەكان وەك پەنابردن بۆ شێوازی (ولاتقربوا الصلاە) بەشی یەكەمی وەردەگرن و بەشی دووەمی كە لەبەرژەوەندی خۆیان نییە پشتگوێی دەخەن. ئەمەش واتە:
1- پۆپۆلیستەكان ئەو لایەنەی دیموكراتی و كۆمەڵگەی كراوە سوود لێوەردەگرن كە بوار بەوە دەدات هیچ شتێك لەسەروو ڕەخنەوە نییە.
2- بەڵام ئەو لایەنە ڕەتدەكەنەوە كە هەموو شتێك لە كۆمەڵگەی كراوە و دیموكراتی كەموكوڕی هەیە و دەبێت هەوڵەكان بەرێگەی دامەزراوەكان بەردەوامبن بۆ باشتركردن و چارەسەركردنی كەموكوڕییەكان.
هاودژی و سەرلێتێكچوونی پۆپۆلیستەكان لەم خاڵەوە سەرچاوە دەگرێت، كە ئەوان فەزای ئازادی و ڕەخنە گرتن بۆ تێكدانی دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی دیموكراتی و بێ بایەخكردنی دامەزراوە سیاسی و ئابوورییەكان دەخەنە گەڕ و دەیانەوێت هەر بەرێگەی گۆڕینی ئەم فەزای ئازادییە بۆ ئاژاوە و تێكدانی ئاسایشی كۆمەڵایەتی بگەنە كورسی دەسەڵات، هەر بۆیە بیرمەندانی سیاسەت و پسپۆر لە دیموكراتیە تازەكان بەردەوام جەخت لەسەر بەهێزكردنی دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی دیموكراتی دەكەنەوە، بۆ ئەوەی دیاردەی ناشرینی پۆپۆلیزم سەر هەڵنەدات. ئەمە فێرمان دەكات و پێمان دەڵێت، هەموو ئەو هێز و لایەنانەی لە كۆمەڵگەی دیموكراتی سیاسەت دەكەن، پێویستە ڕێگەی زانستی و ئەقڵانییەت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگەی كراوە بگرنە بەر، لەبەر ئەوەی تەنیا چوارچێوەی دامەزراوەكان دەبنە هۆكاری ئەوەی گۆڕانكاری بێ توندوتیژی ئەنجامبدەین، بەڵام ئەو هێز و لایەنانەی بۆ چارەسەری كێشەكانی كۆمەڵگە ڕێگەی توندوتیژی دەگرنە بەر، ئەوانە ئەو پۆپۆلیستانەن كە بڕوایان بە گۆڕانكاری یۆتۆبیانە و سیحری كۆمەڵگە هەیە و هەموو بیرمەندانیش ئەو ڕاستیەیان سەلماندووە دیموكراتی چارەسەری سیحری پێ نییە، ئەوا هەرگیز ئەو كۆمەڵگە یۆتوبیایەی بیرە شمولیەكان خەونی پێوە دەبینین لەگەڵ كۆمەڵگەی دیموكراتی و كراوە هاسەنگ و هاوتەریب نابێت، بۆیە لەبری ئەوەی ببنە هۆكارێك بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵگەی كراوە دەبنە دوژمنەكانی كۆمەڵگەی كراوەو دیموكراتی.


پۆپۆلیستی تۆتالیتار
وەك ئۆپۆزسیۆن
پۆپۆلیستی تۆتالیتار یان چەپی پۆپۆلیست، گەلێك جار لەنێو پرۆسەی دیموكراتی قۆناغی ئینتیقالی سەرهەڵدەدەن، لەبەر ئەوەی لەم قۆناغە هەموو شتێك لەسەرەتادایە یان لە باشترین حاڵەتدا لەنیوەی ڕێدایە، ئەوا بواری گەمەكردن بە توخمە جوانەكانی پرۆسەی دیموكراتی لەلایەن پۆپۆلیستەكانەوە بۆ ڕووخاندنی كۆمەڵگەی دیموكراتی بەكار دەهێنن و لەسەر بنەمای ئەو میتۆدەی كە كارل پۆپەر ناوی لێناوە(ئەندازەی كۆمەڵایەتی یۆتۆبی) هەوڵدەدەن دژایەتی دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی دیموكراتی بكەن و بەشێوەیەكی ڕادیكاڵانە بیری تۆتالیتاری بڵاو دەكەنەوە بۆ ئەوەی توندوتیژی لەدژی حزب و لایەنە سیاسییەكان پیادە بكەن و هەوڵبدەن دامەزراوە شەرعییەكان بڕووخێنن، زۆر لەم حاڵەتەدا كە وشەی ڕووخان ڕووبەڕووی هێزێكی پۆپۆلیستی ئۆپۆزسیۆن دەكرێتەوە، هەست دەكرێت ئەو پۆپۆلیستە ئۆپۆزسیۆنانە بە وشەی ڕووخان قەڵس و جارس دەبن و دەڵێن ئێمە نەمانوتووە دەیڕووخێنین، بەڵكو وتوومانە ئەم سیستمە بگۆڕدرێت، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە گۆڕینی سیستمێكی دیموكراتی دامەزراوەیی و بۆ سیستمێكی پۆپۆلیستی، ڕووخاندنی سیستمە دیموكراتیەكە نییە؟! سەبارەت بەگرنگی دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی دیموكراتی و چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەكان، (دكتۆر خالید حەیدەر) شارەزا لەبواری ئابووری و مامۆستای زانكۆی سلێمانی لە لێدوانێكی تایبەتی بۆ گوڵان وتی: ((دامەزراوە یاسایی و جێبەجێكارەكان ڕۆڵێكی كاریگەر و پڕ بایەخیان لەپێشكەوتنی ئابووری و كۆمەڵایەتی و بواری سیاسیی هەموو نەتەوەو وڵاتێكدا هەیە، هیچ چالاكی و چاكسازی و گۆڕانگارییەكیش سەركەوتوو نابێت بێ بوونی دامەزراوەكان. سەرجەم چالاكییە ئیداری و ئابووری و پیشەسازی و سێكتەرەكانی تر بەتایبەتی لە واقیعی هەرێمی كوردستان بێ بوونی ئەم دامەزراوانە چالاك نابێت، كەئێستاكە لەقۆناغی دامەزراندن و سەرەتای ڕێگەدایە بەرەو ئابووری بازاڕو چەسپاندنی دیموكراسی. ئەم چاكسازی و چارەسەركردنی كەموكورتیانە تەنیا لەڕێگەی كەسانی ئەكادیمی و پرۆفیشناڵەوە دێتە بەرهەم نەك لەڕێگەی ململانێی حزبی و دروشمەوە. ناكرێت چاكسازی و گۆڕانكارییەكانمان تەنیا بەمەبەستی ڕازیكردن و موجامەلەی سیاسی بێت، هەر وەكو چۆن لەبەغدا دامەزراوەیەكی نوێ بۆ ئەیاد عەلاوی دامەزرا، ئەم هەنگاوەش دوورە لەئامانجی سەرەكی دامەزراندنی دامەزراوەكانەوە بگرە تەنیا بەفیرۆدانی پارەو تواناكانە، ئەم بارودۆخە بە پێچەوانەی دامەزراندنی پەرلەمانی هەرێمی كوردستانەوە بوو كەدامەزراوەیەكی شەرعی و یاساییە و بەهەڵبژاردن ئەندامەكانی دانراون. سەبارەت بە حكومەتیش كە حكومەتی میللەتەو هەموو تاكێكی ناو ئەم كۆمەڵگەیە بەمەبەستی بەرزكردنەوەی ئاستی توانای دامەزراوەكان مافی خۆیەتی داوای چاكسازی بكات، بۆ نموونە لەزۆر بەڕێوەبەرایەتیدا ڕێژەی بێكاری ڕووپۆشراو لە60%ە، ئەمە پێویستی بە دووبارە داڕشتنەوەو ڕێكخستنەوەی هەیكەلی ئیداری هەیە، ئەم گۆڕانكارییە ئاساییەو پێوستە بەردەوامی هەبێت هەر وەكو چۆن پێشتر حكومەتی هەرێمی