دوای كۆبوونەوەی لەگەڵ تێكڕای لایەنە كوردستانییەكان بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی ئێستای كێشەی هەرێم لەگەڵ ناوەند و گەیشتن بە گوتارێكی یەكگرتوو بۆ چۆنییەتی لەگەڵ ئەو كێشەیەی كە نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی عێراق بۆ مەبەستی سیاسیی خۆی و حزبەكەی دروستیكردووە، بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە پەیجی تایبەتی خۆی لە فەیسبووك نووسیوویەتی: ((كۆبوونەوەی دوێنێی (22/11/2012) لایەنە سیاسیەكانی كوردستان باشترین و بەهێزترین وەڵام بوو بۆ پیلانەكانی دژ بە كوردستان. هەر لەسەر ئەو یەكڕیزی و یەك هەڵوێستییە دەتوانین هەموو پیلانەكان پوچەڵ بكەینەوە))، ئەم چەند وشەیەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان سەبارەت بە یەكڕیزی و یەك هەڵوێستی گەلی كوردستان جارێكی دیكە ئەوەمان فێردەكاتەوە كە ئامانجی سەرۆك بارزانی ئەوەیە ئەو كێشەو قەیرانانەی هەستیان پێدەكەین پێش ڕوودانی ڕێگەیان پێ بگرین و ئارامی و ئاسایشی هەرێمی كوردستان پارێزراو بێت و زەمینەیەكیش بێتە ئاراوە بۆ ئەوەی بەرێگەی یاسایی و دەستووری كێشەی ناوچە دابڕاوەكان و كێشە هەڵواسراوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا چارەسەر بكرێت، لەمەشدا سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە هاوشێوەی بارزانی نەمر یەكڕیزی و یەك هەڵوێستی گوتاری سیاسیی كوردستان بە گەورەترین میكانیزم و فاكتەر دەزانێت بۆ ئەوەی ئەو پیلانانەی دژی كوردستان دەچنرێن هەڵبووەشێنەوە، لەم حاڵەتەشدا، سەرۆكی هەرێمی كوردستان كە ئێستا ئەركێكی مێژوویی لەسەرشانە دەیەوێت ئەوە بە هەموومان بڵێت كە (ئەوە گرنگ نییە كێشەیەك بوونی هەیە، بەڵكو ئەوە گرنگە چۆن ڕووبەڕووی ئەو كێشەیە دەبینەوە و چارەسەری دەكەین و ئێمە وەك گەلی كوردستان چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم كێشەیە دەكەین)، ئەمە لە كاتێكدا كە مەبەستی سەرۆكی هەرێمی كوردستان تەنیا لەو كاتە نییە كە كێشەكە ڕوودەدات، بەڵكو لەكاتی هەستكردن بە مەترسی كێشەكان و هەوڵدان بۆ خۆدوورخستنەوە لە كێشەكان، ئەم بیركردنەوەیەی سەرۆك بارزانی و پیادەكردنی دیپلۆماتیەتی خۆپاراستن لە كێشە و ڕوودانی قەیران، هەموو كات بۆ پیادەكردنی ئاشتی و هێنانەوەی بەرامبەرە بۆ زمانی دیالۆگ و چارەسەركردنی كێشەكانە بەهێزی دیپلۆماتی نەك پەنابردن بۆ دیپلۆماتیەتی هێز، بۆیە لەو حاڵەتانەی كەبەرامبەر بە شێوازی كلاسیكی مامەڵە لەگەڵ كێشەكان دەكات یان ئینكاری بوونی كێشەكە دەكات و دەیەوێت بەزەبری هێز خۆی فەرز بكات، ئەوا بەڕێز مسعود بارزانی لەو كاتانەدا بەپشتن بەستن بە ئیرادەی گەلی كوردستان و یەكڕیزی سەرجەم لایەنە سیاسیەكان بەرامبەری ئازاد كردووە لەوەی ئەوەی پێدەكرێت بەهێز با بیكات، هەربۆیە ئەگەر چاوێك بە هەڵوێستەكانی سەرۆك مسعود بارزانی بخشێنینەوە ئەوا لەماوەی نزیكەی 20-25 ساڵی ڕابردوودا هەموو كات لەو قۆناخە هەستیارانەی گەلی كوردستان ڕووبەڕووی تەحدی و پیلانی دەوروبەر بۆتەوە، سەرۆك بارزانی وەك پێشمەرگەیەك هاتۆتە مەیدان و ئامادەباشی گیانفیداكاری كردووە بۆ ئەوەی كوردستان لەمەترسی دووربخاتەوە، هەربۆیە ئەگەر لەم ڕوانگەیەوە سەیری هەڵوێستەكانی سەرۆك بارزانی بكەین، دەبینین لە ڕۆژگارە زۆر هەستیار و پڕ مەترسیەكاندا خاوەنی ئەم ئیرادەیە بووە و سەلماندویەتی كە هیچ هێزێك ناتوانێت ئیرادەی گەلی كوردستان ملكەچ بكات، هەربۆ نموونە ئەو كاتەی سەرۆك مسعود بارزانی لە داستانی خواكورك ڕووبەڕووی ئەو سوپایەی عێراق بۆوە كە لەماوەی هەشت ساڵدا بۆ هێرشكردنە سەركۆماری ئیسلامی ئێران بونیاد نرابوو، هێزی پێشمەرگەی كوردستان لەڕووی لۆجستیەوە بە بەراورد بە سوپای عێراق خاوەنی هیچ نەبوو، بەڵام لەڕووی مەعنەویەوە خاوەنی ئیرادەیەك بوو كە توانی چۆك بەو سوپایە دابدات، لە بەهاری 1991 و دوای دامركاندنەوەی ڕاپەرین، ئەوە بەڕێز مسعود بارزانی بوو لە دەربەندی كۆڕێ سەركردایەتی ڕووبەڕووبوونەوەی كرد و دەبابەكانی بەشكاوی لە دەربەندی كۆڕێ پێ بەجێهێشتن، لەسەرووبەندی پرۆسەی ئازادكردنی عێراقیشدا دیسان هەر بەڕێز مسعود بارزانی بوو بە جیهانی ڕاگەیاند دەبێت سوپای توركیا بەسەر لاشەی من و پێشمەرگەدا هەرێمی كوردستان داگیربكات، گەڕانەوە بۆ باكگراوەندەی هەڵوێستە نیشتمانی و نەتەوەییانەی بەڕێز مسعود بارزانی بۆ پیشاندانی ئەوەنییە كە بەڕێزی بڕوای بە هێزە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، بەڵكو بۆ ئەوەیە كە بەرامبەر تێبگات بەشەڕ و پەنابردن بۆ هێزی سەربازی كێشەكان چارەسەر ناكرێت، بۆ ئەوەیە بە بەرامبەر بڵێت ئەقڵیەتی سیاسیی كلاسیكی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان كۆتایی هاتووە و دەبێت بەشێوازی سەردەمیانە و بەزمانی ئاشتی و دیالۆگ و لێكتێگەیشتن هەوڵبدرێت كێشەكان چارەسەر بكرێن، هەربۆیە ئەگەر لە میانەی ئەم هەڵوێستانەی سەرۆك بارزانییەوە سەیری ئاكامی تەنگژەكان بكەین، هەست دەكەین هەموو هەڵوێستەكانی سەرۆك بارزانی بانگێشەیە بۆ لایەنی بەرامبەر بۆ ئەوەی ئەقڵیەتی خۆیان بۆ بیركردنەوە لە چۆنییەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەی كوردستان بگۆڕن، بە واتایەكی دیكە ئەگەر لایەنی بەرامبەر بە ئەقڵیەتێكی میلیتاری مامەڵە لەگەڵ كوردستان بكات، ئەوا ئەو لایەنەی لەو ئاكامی ئەو ئەقڵیەتە زەرەرمەند دەبێت تەنیا لایەنی كوردستان نییە، بەڵكو خودی ئەو لایەنەی كە ئەو ئەقڵیەتە پیادە دەكات زەرەمەندی سەرەكی دەبێت، هەروەك نووسەر و ڕۆژنامەنووسی عێراقیش عەدنان حوسێن لە وتارێكدا كە ڕۆژی 22/11/2012 بەناونیشانی (هێڵی سور) لە ڕۆژنامەی (المدی) بڵاوی كردۆتەوە، سەبارەت بە جووڵە پێكردنی هێز لە لایەن مالیكیەوە دژی هەرێمی كوردستان نووسیوویەتی (ئێمەی عەرەبی عێراق گەورەترین زەرەرمەند بووین لەو شەڕانەی حكومەتەكانمان دژی كورد كردویەتی)، شەڕی حكومەتەكانی عێراقیشی گێڕاوەتەوە بۆ سیاسیەكانی سەدەی ڕابردوو هەتا ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتی و لە دوای ئەوانیشەوە لە عەبدولكەریم قاسمەوە تا دەگاتە سەدام حوسێن، هەموو هەوڵیانداوە بۆ ئەوەی بە شەڕ و بە بەكارهێنانی هێز كێشەی كورد سەركوت بكەن، بەڵام كورد لە 1958 داوای دەكرد ئەو بەندەی دەستوور جێبەجێ بكەن كە دوادەكات كورد وعەرەب هاوبەشن لە نیشتمانی عێراقدا، بەڵام كە ئەمە جێبەجێنەكراو سەقفی داواكاری كورد بەرز بووەوە بۆ ئۆتۆنۆمی لە ساڵی 1970 حكومەتی بەكر و سەدام ڕێككەوتننامەی ئازاریان لەگەڵ كورد ئیمزا كرد، سەدام ویستی لە ئۆتۆنومی پاشگەز بێتەوە و نیوەی شەتولعەرەبی دایە شای ئیران بۆ ئەوەی شۆڕشی كورد كپكاتەوە پاشان ماوەی هەشت ساڵ شەڕی لەگەڵ ئێران كرد بۆ ئەوەی ئەو ڕێككەوتنە هەڵوەشێنێتەوە و هەموو جۆرە سیاسەتێكی دڕندانەو ژینۆسایدی دژی كورد پیادەكرد، بەڵام سەرەنجام بووە هۆكاری ئەوەی كوەیت داگیر بكات و ئەو نەهامەتیە گەورەیە بۆ عێراق دروست بكات و، كوردیش سەقفی داواكاری لە ئۆتۆنۆمیەوە بەرز بۆەوە بۆ فیدرالی، عەدنان حوسێن لەوتارەكەیدا ئاماژە بەوە دەكات ئێستاش كە حكومەتی مالیكی دەیەوێت هێز بجووڵێنێت دیسان زەرەرمەندی گەورە بەقسەی عەدنان حوسێن عەرەبی عێراق دەبێت و كوردیش ئەمجارە سەقفی داواكاری خۆی لە فیدرالی بەرزتر دەكاتەوە، ئەم بۆچوونەی عەدنان حوسێن دەنگێكی ئەو عەرەبانەی عێراقە كە بەداخەوە هەتا ئێستا كەمینەن، بەڵام هەست دەكەن ئەگەر ئەقڵیەتی كاربەدەست و دەسەڵاتدارانی حكومەتی عێراق بەرامبەر چۆنییەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەی گەلی كوردستان نەگۆڕێت چ كارەساتێك بەسەر عێراق دێت، ڕاستە ئەگەر خوانەخواستە كار بگاتە ئەوەی سەرباز و پێشمەرگە كێشەكان یەكلایی بكەنەوە، ئێمەش وەك كوردستان زەرەمەند دەبین بەتایبەتی كە ئێستا لەگەرمەی قۆناخی بونیادنانەوە و پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەو دامەرزاوە دەوڵەتیەكانی كوردستانین، بەڵام زەرەرمەندی گەورە حكومەتی عێراق و نوری مالیكی و حزبەكەی ئەو دەبێت، هەربۆیە ئێستا كە ئەم یەكڕیزی و یەك هەڵوێستیە بەرامبەر بەم پیلان و ئاژاوەگێڕییە لەناو هێزە سیاسیە كوردستانییەكان بوونی هەیە، ئەوا یان دەبێت مالیكی و حكومەتەكەی بگەڕێنەوە بۆ ئەقڵیەتی مەدەنی و زمانی وتووێژ و لێكتێگەیشتن لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا، یان عێراق ڕووبەڕووی كارەساتێك دەكەنەوە كە پێش هەر لایەك خۆی و حكومەتەكەی گڕتێبەردەدات.

چۆنییەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەكان و
هەوڵدان بۆ چارەسەركردنیان
بیرمەندی گەورەی ئەڵمانی ئۆلیریچ بیك لە كتێبی (كۆمەڵگەی مەترسیدار) ئاماژە بەوە دەكات جیهانگیری سنووری هەموو وڵاتانی واڵا كردووە، بۆیە چۆن واڵابوونی سنوورەكان چەندین لایەنی ئەرێنی هەیە بۆ كۆمەڵگاكانمان، بەهەمان شێوە واڵابوونی سنوورەكان زەمینە سازی ئەوەدەكات چەندین مەترسیمان بۆ بێتە ناوەوە، ئۆلیریچ بێك یەكێك لەو مەترسیانەی ئاماژەی پێكردووە كە لەسنوورە كراوەكانەوە بەئاسانی دێتە ناوەوە، مەسەلەی تیرۆرە، لەسەر ئاستی ئابووری و سیاسیش هەر هەمان بیرمەند لە كتێبی (دەسەڵات و دژە دەسەڵات لەسەردەمی جیهانگیری) ئاماژە بەوە دەكات نە دەوڵەت دەوڵەتی نەتەوەیی سەردەمی پێشانە نە دەسەڵاتی ناو دەوڵەتیش بەتەنیا دەسەڵاتی ئەو كەسانەیە كە دەسەڵاتدارن، بەواتایەكی دیكە هێندەی فاكتەری نێودەوڵەتی و كۆمپانیا گەورەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتیەكان ئاراستەی دەوڵەت دیاری دەكەن، هێندە دەسەڵاتدارانی ناو دەوڵەت ناتوانن دیاری بكەن، بۆیە داوای ئەوە دەكات بۆچوونەكان لە ئاستی نەتەوەییەوە بەمانای دەوڵەتی نەتەوەیی داخراو پێویستە بەرز بكرێتەوە بۆ ئاستی سەرووی دەوڵەتی نەتەوەیی و شێوازێكی جیهانگیری وەربگرێت، ئەم بۆچوونەی ئۆلریش بیك ئاماژەیە بۆ ئەوەی:
1- ئاشتی و ئاسایشی جیهان بۆتە یەكەیەكی یەكگرتوو جیاناكرێتەوە بۆ كێشەی ناوخۆیی دەوڵەتێك و دەوڵەت هەرچی بكات لەچوارچێوەی سنووری خۆیدا كەس پرسیاری لێ نەكات.
2- لەبەر ئەوەی لەسەردەمی جیهانگیریدا سنوورەكان كراوەن، ئەوا لەهەر وڵاتێك مەترسی و ئاژاوە بێتە ئاراوە ئەوا ڕاستەوخۆ ئەو مەترسیە دەگوازرێتەوە بۆ دەوروبەر و لەوێشەوە بۆ جیهان، كەلەهەموویان مەترسیدارتر مەسەلەی گواستنەوەی تیرۆرە.
3- لەسەر ئاستی ئابووری دیسان جیهان بۆتە یەكەیەك لێكجیاناكرێتەوە، هەربۆیە كاتێك لەوڵاتێك قەیرانێكی ئابووری ڕوودەدات، ئەوا كاریگەری لەسەر هەموو جیهان دەبێت.
4- ئەم هۆكارانەن كە وا دەكەن دەبێت بیركردنەوە بۆ جیهانێكی ئارام و سەقامگیر سنووری دەوڵەتی تەقلیدی ببەزێنێت.
ئەگەر لەم ڕوانگەیەوە سەیری كۆی كێشەكانی جیهان بكەین، ئەوا دەبینین ئەم كێشانە ڕاستەوخۆ و ناراستەوخۆ كاریگەری لەسەر هەموو دەوڵەتانی جیهان هەیە، بەتایبەتی كە ئێستا مەترسی ئەوە هەیە تیرۆریستان بگەنە ئەو ئاستەی شەڕی ئەلكترۆنی بكەن، ئەوا هیچ دوور نییە لەمەودایەكی دوورەوە ئارامی شارێكی گەورەی وەك نیویۆرك و لەندەن و پاریس بشێوێنن و هەموو هێڵەكانی هاتووچۆی میترۆ و شەمەندەفەر و فڕۆكەخانەكان ڕابگرن یان وابكەن بەسەدان كارەساتی لێبكەوێتەوە و هەزاران هاووڵاتی مەدەنی ببنە قوربانی، بۆیە لەم قۆناخەدا لەسەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی فەرز دەبێت لە چوارچێوەیەكی فراوانتردا سەیری كۆی كێشەكان بكرێت، بۆیە ئەگەر لێرەوە بێینە سەر هاوكاری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ خۆلادان لە كێشەكان و چارەسەركردنی كێشەكان، ئەوا دەبێت هاوكار لەگەڵ ئەو ئیرادە خێرانەی لەناوخۆ و لە شوێنی تەنگژەكان هەوڵدەدن فتیلەی كێشەكان خامۆش بكەن، ئەوا لەهەمانكاتدا پێویستە هاوكاری و هەماهەنگیەكی گەورەی نێودەوڵەتی بۆ پشتگیری ئەو ئیرادە خێرە ناوخۆییانە هەبێت كە دەیانەوێت ڕێگە لە كێشە بگرن و قەیرانێكی گەورە دروست نەبێت، بۆیە لەم ڕاستەوە ئەگەر پێشتر دیپلۆماتیەتی خۆلادان لە كێشە یان خۆپاراستن لە تەنگژەكان هەوڵێكی ناوخۆیی لایەنە پێكناكۆك و هاودژەكان بووبێت، ئەوا لە ئێستادا ئەمە بۆتە هەوڵێكی نێودەوڵەتی و دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەر دوو ئاست هەماهەنگ بێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەنگژەكان:

1- لەسەر ئاستی داننان بەبوونی كێشەكە.
2- لەسەر ئاستی چۆنییەتی ڕووبەڕووبوونەوەی كێشەكان و چۆنییەتی مامەڵەكردن لەگەڵ تەنگژەكاندا.
سەبارەت بەم لایەنە و كاریگەری دیپلۆماتیەتی خۆپاراستن لە تەنگژە، پرسیارمان لە پرۆفیسۆر ڕۆبین زایۆتی ئوستادی زانستی سیاسەت لەزانكۆی دال هاوس كرد، لەوەڵامدا پرۆفیسۆر زایۆتی بەمجۆرە ڕای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو وتی: (هەركاتێك مەزندەی ئەوەكرا یان هەستكرا كێشەیەك لەئارادایە و گرژی و ناكۆكی لێ پەیدا دەبێت، ئەوا دەبێت بە پەلە ڕێوشوێنی پێویستی بۆ بگیرێتە بەر پێش ئەوەی لە كۆنترۆڵ دەربچێت، بۆ ئەمەش دیپلۆماتیەت باشترین ڕێگە چارەیە بۆ ئەوەی كێشەكە جڵەوگیر بكرێت، كەواتە هەم پێش ئەوەی كێشە ڕووبدات دەكرێت پەنا بۆ دیپلۆماتیەت ببرێت، هەمیش دوای ڕوودانی كێشەكە هەتا ئەگەر شەڕیشی لێ بكەوێتەوە، كەواتە دیپلۆماتیەت بەكارهێنانی كۆمەڵێك ئامرازە بۆ كۆنترۆڵكردنی كێشەكان و خۆلادان لەدروستبوونی قەیران، بەڵام دیپلۆماتییەتیش بەو مەرجە كاریگەر دەبێت كە بەلایەنی كەمەوە تێگەیشتنێك لەئارادا هەبێت لەنێوان لایەنەكان لەسەر ئەوەی كە گرنگە چارەسەرێك بدۆزرێتەوە پێش ئەوەی مەسەلەكان لە كۆنتڕۆڵ دەرچێ، دیپلۆماسییەت بوارێكی زۆر گرنگ و زۆریش هەستیارە و مەرج نییە لەهەموو بارودۆخێك سەركەوتوو بێت لەبەرئەوەی تەنیا لە چەند حاڵەتێك كاریگەریی دەبێت، بەڵام لە زۆربەی حاڵەتەكاندا سەركەوتوو نییە، دیپلۆماسییەت چەند ڕێوشوێنێكی گرنگی هەیە بۆنموونە «دۆزینەوەی ڕاستییەكان – Fact Finding» یاخود چەند ڕێگەچارەیەكی دیكە بۆنموونە سازدانی كۆبوونەوە و چاوپێكەوتن لەسەر بنەمایەكی بەردەوام بۆ بونیادنانی متمانە لەبەرئەوەی متمانە توخمێكی سەرەكییە بۆ بەرەوپێشەوەچوونی پەیوەندییەكان و درووستبوونی هەماهەنگی، بەڵام مەرجیش نییە لەهەموو حاڵەتێكدا ئەم شێوازە ئاكامێكی باشی هەبێت، بەتایبەتی ئەگەر ئاستی گرژی و ئاڵۆزی زۆر بەرز بێت یان بگاتە ئاستی پیادەكردنی سیاسەتی توند یان دەستێوەردانی سەربازی، ئێوە ئاماژەتان بە هاریكاری و هەماهەنگی نێودەوڵەتی كرد بەتایبەتی یەكێتی ئەوروپا، بەڵام كێشەی یەكێتی ئەوروپا لەوەدایە كە تەنیا هەڵوێستی سیاسی هەیە و ناكرێت پشت بەرۆڵی یەكێتی ئەوروپا ببەسترێت، لەمەشدا مەبەستم ئەوەیە یەكێتی ئەوروپا بەپێی پێویست یەكگرتوو نییە، هەربۆیە لەوانەیە هەندێك لە وڵاتانی ئەندام هەڵوێست و یان بۆچوونی دیاریكراویان هەبێت لەسەر هەر مەسەلەیەكی دیاریكراو، بەڵام لەبەرئەوەی هەڵوێست و بۆچوونەكانی وڵاتانی دیكەی ئەندام جیاوازە ناتوانن ڕۆڵێكی ئەوتۆ بگێڕن، بەپێچەوانەی ئەوەی كە پشتگیری لە هەڵوێستەكان هەبێت، هەربۆیە لە هەندێك لە بارودۆخەكاندا كاتێك كە زۆربەی وڵاتانی ئەندام یەك دەنگن و یەك هەڵوێستیان هەیە، دەبینین ئەوكات ڕۆڵێكی گەورەتر و كاریگەرتر دەگێڕن. ئەگەر لەم چوارچێوەیە سەیری بارودۆخی ئێستای عێراق بكەین، ئەوا گومانی تێدانییە بەرپابوونی شەڕی ناوخۆ بۆ عێراق دەبێتە كارەسات لەبەرئەوەی سیناریۆی لەوە باشتر بۆ عێراق پێشبینی دەكرا و عێراق لەساڵی ڕابردوو بەوە دەژمێردرا كە لە وڵاتانی دیكە كەمتر كێشە و گرفتی هەیە، بەڵام هەروەك ئێوە ئاماژەتان پێكرد وادیارە بارودۆخەكان ڕووی لە باشتر نەكردووە، لەهەمان كاتیشدا ئەمە دەبێت بە وانەیەك بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەوبارەیەی كە پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەستێوەردانی هەبێت، بەڵام پێویستە ئەو دەستێوەردانەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە عێراق لەسەر بنەمای وەدیهێنانی سەقامگیری بێت و لەڕێگەی پەیوەندییەكی ئاشتییانە لەگەڵ عێراق، بەڵام كێشەكە لەوەدایە كە دۆزینەوەی ئەڵتەرناتیڤ و چارەسەر زۆر زەحمەتە بۆ بارودۆخێك كە پێشوەختە لە كۆنتڕۆڵ دەرچووە و كە ماوەیەكی درێژی لەسەر تێپەڕیوە، بۆنموونە دەیان ساڵە شەڕ و پێكدادان لەنێوان فەڵەستینییەكان و ئیسرائیل هەیە.))
ئەوەی پرۆفیسۆر زایۆتی ئاماژەی پێكرد و ئەوەشی لە پێشەكی ئەم ڕاپۆرتە پرۆفیسۆر كیڤن ئافرۆش بەگوڵانی ڕاگەیاندووە ئەوەیە بەرپابوونی شەڕی ناوخۆ بۆ عێراق دەبێتە كارەساتێكی گەورە، ئەو ڕۆژانەمان بیردێنێتەوە كە تەنیا بەشێكی كەمی عەرەبی سوننە دژی حكومەتەكەی مالیكی بوون، كار گەیشتە ئەوەی پرۆفیسۆر ستیڤن بیدل ڕاوێژكاری ژەنرال پەرتریۆس لە فۆرن ئەفیرز بنووسێت (كاتێك بەغدا دەبینین سایگۆنمان بیردەكەوێتەوە) ئەمەش بەو مانایەی ئەمریكا چۆن لە ڤیتنام شەڕەكەی دۆڕاند بە هەمان شێوە شەڕی عێراقیشی دۆڕاندووە، ئەمە وایكرد كە ئیدارەی جۆرج بوش بە پەلە لیژنەیەك لەهەردوو پارتی كۆماری و دیموكراتی پێكبهێنێت بۆ ئەوەی دیراسەتی بارودۆخی عێراق بكرێت، بۆ ئەوەی وەك پیتەر گالبریس هەر لەو ماوەیەدا كتێبێكی نووسی بەناونیشانی (كۆتایی عێراق) نەهێڵرێت عێراق كۆتایی پێبێت و بۆ ئەمەش ستراتیژەیەتی بە پەلە زیادكردنی هێزەكان نرا، لێرەوە ئەگەر لەم بازنەیە سەیری هەوڵەكانی ئێستای مالیكی و حكومەتەكەی بدەین، ئەوا دەبێت هەموو ئەو ڕاستیە بزانن، ئەگەر بێت و سنوورێك بۆ مالیكی دانەنرێت یان لانی كەم ناچار نەكرێت بگەڕێتەوە بۆ دیالۆگ و چارەسەركردنی كێشەكان بەرێگەی ئاشتی و دەستووری، ئەوا مەحاڵە ئەمجارە بتوانرێت ڕێگە لە كۆتایی عێراق بگیرێت.

بەڵام لەم حاڵەتەدا پرسیاری سەرەكی ئەوەیە ئەگەر عێراق بەم ئاراستەیە بڕوات تاچەند بەرپرسیاریەتی دەكەوێتە سەر ئەستۆی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی؟ ئەم پرسیارەمان ڕووبەڕووی پرۆفیسۆر دینیس دی جەی سالدۆم لە ئامۆژگای شرۆڤە و چارەسەری كێشەكان لەزانكۆی جۆرج ماسۆن كردەوە و لەلێدوانێكی تایبەتدا بۆ گوڵان پرۆفیسۆر سالدۆم بەمجۆرە ڕای خۆی خستەڕوو: (بەلای منەوە دیپلۆماتیەتی خۆپاراستن بە مانای ڕێگرتن دێت لە سەرهەڵدانی ناكۆكیەك كە سەربكێشێت بۆ توندوتیژی، بە مانایەكی دیكە ڕەنگە خەڵكی جیاوازی و ناكۆكی هەبێت لە نێوانیاندا، بەڵام پێویست ناكات دەست بكەن بە كوشتنی یەكتری، كەواتە دیپلۆماسیەتی خۆپاراستن بە مانای كۆتایی هێنان بە ناكۆكی نییە، بەڵكو ڕێگرتنە لە گرتنەبەری ئامڕاز و شێوازی توندوتیژ. بەڵام كێشەكە لێرەدا ئەوەیە، بە داخەوە زۆرێك لە وڵاتان، لە نێویاندا دەوڵەتە ئەندامەكانی یەكێتی ئەوروپا و بە دڵنیاییەوە ئەمریكا شوێنكەوتەی تەفسیرێكی بەرتەسكی سیاسەتی واقیعیانەن real» politic» كە تێیدا هاتووە هەموو نەتەوەیەك بەرژەوەندی نەتەوەیی خۆی هەیە، كێشەكە ئەوەیە زۆرێك لەم بەرژەوەندیانە بە چەشنێك بەرژەوەندیەكانی دیكە لەبەرچاو ناگرێت، و ئەم وڵاتانە درك بەو ڕاستیە ناكەن كە سەركەوتنی بەرژەوەندی نەتەوەیی پەیوەستە بەوەی هاوتابێت لەگەڵ بەرژەوەندی جیهانیدا، بە دەربڕینێكی دیكە دەبێت بەرژەوەندی نەتەوەیی بە یەكدابچێت لەگەڵ بەرژەوەندی جیهانیدا، بۆ نموونە قەتیسبوونی گەرما، چونكە هیچ نەتەوەیەك بە تەنیا ناتوانێت بەرەنگاری بێتەوە، بەڵكو دەبێت بە هاوكاری نەتەوەكانی دیكە ئەم كارە بكات، هەروەها ئەمە بەسەر زۆرێك لە ناكۆكی و شەڕەكاندا جێبەجێ دەبێت لە ناوچەكەی ئێوەدا، بۆ نموونە ئەوەی لە سوریا ڕوودەدات، ئەوەی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی توركیا ڕوودەدات، ئەوەی لە فەلەستین ڕوودەدات، واتە هیچ نەتەوەیەك بە تەنیا ناتوانێت ڕووبەڕووی بێتەوە، بەڵكو دەبێت بە هاوكاری نەتەوەكانی دیكە و بە پێكەوەكاركردن لەگەڵیاندا ئەم كارە بكەن. بە داخەوە تەفسیری بەرتەسكی «real politic»، ئەوەی پێی دەوترێت «political realism»، دەبێتە بەربەست لەبەردەم هاوكاری كردندا. لێرەوە ئەگەر سەیری عێراق بكەین، ڕۆژ بە ڕۆژ بارودۆخی عێراق خراپتر دەبێت، چونكە زیاتر و زیاتر هێرشی خۆكوژی و كاری تەقاندنەوە ڕوودەدات لە بەغدا و شارەكانی دیكەی عێراق، ئەمە بارودۆخێكی زۆر ئاڵۆزە و شەڕی ناوخۆ لە ئاسۆوە دەركەوتووە، هەموو ئەمانەش لە جەرگەی ناوچەیەكدا ڕودەدات كە شەڕ و ناكۆكی دیكەی تێدا بەرپابووە، شەڕی ئیسرائیل و حەمماس، ئەوەی پێی دەوترێت بەهاری عەرەبی، واتە بارودۆخەكە زۆر شلۆقە و بۆی هەیە بە هەر ئاڕاستەیەكدا بڕوات. پێموایە بەشێكی چارەسەری كێشەی كورد لە كوردستانی عێراقدا بەندە لەسەر پەیوەندی ئەمریكا لەگەڵ ئێران و پەیوەندی ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، ئەگەر ئەو پەیوەندیانە بەرەوپێش بچن، ئەوا باشتر ئیدارەی كاریگەری ئێران لەسەر ڕژێمی شیعە لە عێراق دەكرێت و ڕەنگە ئەمەش سەربكێشێت بۆ كەمبوونی بارگرژی لە نێوان ڕژێمی شیعەی بەغدا و كوردستاندا. لە پەیوەندیدا بە پرسیارە گەورەكەوە، واتە ئەوەی پەیوەست بێت بە بارودۆخی هەنوكەوە بە شێوەیەكی گشتی، مەبەستم دۆخی كوردە لە توركیا، لە سوریا و لە عێراق و ئێران و كورد لە شوێنەكانی دیكە، ڕەنگە ئەمە پێویستی بە گرێدانی كۆنفرانسێكی نێودەوڵەتی بێت، كە لەلایەن یەكێتی ئەوروپاوە سازبكرێت، ڕەنگە بە هاوكاری ئەمریكا و ڕەنگە بە هاوكاری نەتەوە یەكگرتووەكان. بۆ ئەوەی تەركیز لەسەر دۆخی كوردەكان بكرێت لە سەدەی بیست و یەكدا و لە كۆتاییدا ئەو بارودۆخەكە چارەسەر بكرێت)).
ئەوەی لەم قۆناخەدا تا هەنوكە جێگەی مەترسیە ئەوەیە مالیكی و حكومەتەكەی لەبری ئەوەی لەهەنگاو هەڵگرتنیان بۆ هیۆركردنەوەی بارودۆخە جددی بن و هەوڵبدەن هەنگاو لەدوای هەنگاو متمانە بونیادبنێنەوە، بەڵام ئەوەی دەیبینین ئەوەیە كە هەنگاوەكانی مالیكی ئیستیفزازین و زیاتر گومانی لەسەر دەكرێت و هەست ناكرێت بەوەی نییەتێكی خێری هەبێت بۆ ئەوەی كێشەكان بە ئاشتیانە چارەسەر بكرێت، ئەركی وڵاتانی دراوسێی و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیە بە هاوشێوەی توركیا لایەنی دەستدرێژیكار بۆ شێواندنی بارودۆخەكە و هەڵكشانی گرژییەكان دیاری بكرێت بۆ ئەوەی گوشارێكی نێودەوڵەتی لەسەر مالیكی و حكومەتەكەی دروست بێت و هەست بكات كە ئەمڕۆ شێواندنی باری عێراق كارتێك نییە بە ئاسانی گەمەی پێبكرێت، هەروەها كاتی ئەوەیە وەك پرۆفیسۆر سالدۆم ئاماژەی پێكردووە كە ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا سیاسەتێكی واقیعیانە بگرنە بەر و ئەوانیش ڕێوشوێنی پێویست بگرنە بەر و گوێ لەو دەنگانە بگرن كە وەك سەرۆك بارزانی بەدەنگی بەرز پێیان دەڵێت ئەگەر ئەو كێشانە چارەسەرنەكرێن عێراق كۆتایی دێت، ئاكامی ئەم كارەساتەش كە ڕەفتارە نادەستووری و یاسایەكانی حكومەتی بەغدا و كەمتەر خەمی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیە، ئەوا گەلی كوردستان بۆ خۆ دروخستنەوە لەو كارەساتە مافی خۆیەتی بڕیاری خۆی بدات و جیهانیش دەبێت ڕێز لەو ئیرادەیە بگرێت.