ئەسما حوسەینی ـ قاهیرە
ئەو راگەیاندنە دەستوورییەی محەمەد مورسی سەرۆكی میسر رۆژی پێنج شەممەی رابردوو كاردانەوەی تووڕەیی لەلای زۆرینەی هێزە سیاسییەكانی میسر و توێژەفراوانەكانی شەقامی میسری لێكەوتەوە، رۆژی هەینیش ژمارەیەكی زۆری هاووڵاتیان بە ناوی(هەینی تووڕەیی و ئاگاداركردنەوە) رژانە گۆڕەپانی تەحریر، لە كاتێكدا لایەنگرانی ئیخوان موسلمین لەبەردەم كۆشكی ئیتحادیە لە میسری نوێ كۆبوونەوە بۆ گوزارشت لە پشتگیری كردنی بڕیارەكانی مورسی، كە لە وتارێكدا لەو شوێنە خوێندییەوە تێیدا دووپاتی كردەوە كە بەردەوامە لە جێبەجێ كردنی بڕیارەكانی، كە بوونە مایەی كۆكبوونی هەموو نەیارانی بە یەكدەنگ، وەك گازاندەیەك بەرامبەر هەوڵەكانی بە كۆكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە دەستی خۆی و هەنگاونان بەرەو دیكتاتۆریەت، بارودۆخەكە بە شێوەیەك كەوتەوە كە لە هەندێ پارێزگا پێكدادان لەنێوان هەردوولا بێتەئاراوەو چەندین بارەگای ئیخوانیش ئاگریان تێبەردرا.
ئەو دوو خۆپیشاندانە گەورەیەی رۆژی هەینی رابردوو لە گۆڕەپانی تەحریر و میسری نوێ سازكران رەنگدانەوەی بارودۆخی میسر بوون كە بە سەر چەند لایەك دابەش بووە،هوتافە شۆڕشگێڕەكان گەڕایەوە گۆڕەپانی تەحریر، پڕبەدەم هاواریان دەكرد «میللەت رووخانی رژێمی دەوێت» لە بەرامبەریشدا لایەنگرانی مورسی هوتافیان دەكێشا «میللەت پشتگیری لەبڕیاڕەكانی سەرۆك دەكات» نەیارانی مورسی دەڵێن چەند ڕۆژێك مۆڵەتی پێدەدەن تا ئەو راگەیاندنامەیەی بكێشێتەوە كە بە «نادەستوور» وەسفی دەكەن لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵەی دامەزراندنی دەستوور كە بەگوتەی ئەوان گوزارشت لە هەموو توێژەكانی گەلی میسر ناكات.
مورسی لە وتارەكەیدا بە لایەنگرانی گوت: بڕیارەكانی لە پێناو پاراستنی نیشتمان و گەل و شۆڕشن،ئەو هەوڵیش دەدات سەقامگیریی سیاسی وئابووری بێنێتەدی، ئەم بڕیارانەشی دژی هیچ كەس نین، بەڵام ئەو دڵنەواییانە قەناعەتی بە توێژە فراوانەكانی میسر نەهێنا كە مەترسییەكی گەورەن بۆ سەر خودی دەوڵەت.
سەركردایەتییە دیارەكانی میسر بە كۆی دەنگ ئەو راگەیاندننامە دەستوورییەیان رەتكردەوە لە بەر ئەو سیاسەتە شاردراوەیەی ئیخوان موسلمین، هێزەنیشتمانییەكان كە هاوپەیمانیی نیشتمانی میسریان لێ پێكدێت بەیاننامەیەكیان بڵاوكردەوە كە بڕیارەكانی مورسیان تێدا رەتكردەوە، ئەو راگەیاندننامە دەستوورییەیان بە كودەتاییەك بۆ سەر شەرعییەت لە قەڵەم دا.
بەیاننامەكە دووپاتی كردەوە كە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی كە دیكتاتۆرێك بێتە ئاراوە كە میسر بەخۆیەوە نەدیوە مەگەر لەسەردەمی موبارەك نەبێ، هەروەها مورسی كە دەست بەسەر هەردوودەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردندا دەگرێت و دەسەڵاتی سێیەم هەڵدەوەشێنێتەوە ئەویش دەسەڵاتی دادوەرییە و بەمەش رۆڵی نامێنێت لە چاودێری كردنی هەردوو دەسەڵاتەكە كە تانە لەهەر بڕیارێك دەدات كە دەربچێت، بەواتای لەداردانی تەواوی سەربەخۆیی دادوەری.
هێزەسیاسییەكان هەروەها لە بەیاننامەكەیاندا روونیان كردەوە گەلی میسر و هێزە كاراكانی لەو باوەڕەدا نەبوون كە مورسی دەوڵەتی میسر و هەر سێ دەسەڵات لەكەسایەتی خۆیدا كۆدەكاتەوەو رێگە خۆش دەكات بۆ حوكمكردنی میسر بە ئەحكامی عورفی و حاڵەتی ئامادەباشی خۆش دەكات كەشۆڕشی ینایەر لە پێناو هەڵوەشاندنەوەیان بەرپابوو، مورسیش لە باتی ئەوەی وەكو سەرۆكی هەموو میسر رەفتاربكات كە لە سەردەمی لێكترازانی مەترسیداردا دەژی دەبوایە بەتەنیا خۆی چارەسەری بۆ ئەم لایە دابنایە و بەنزینی بەئاگردا نەكردایە كە پێكهاتەی كۆمەڵایەتیی میسر بەرەو ترازان دەبات.
هەرەها ئاماژە بەوەدەكات كە مورسی بێتوانا بوو لە تۆڵەسەندنەوە بۆ شەهیدانمان و یاسایەكی بۆ دادوەری دەرنەكرد واتا فێڵ لە دەسەڵاتی دادوەری دەكات. ئەو هێزە نیشتمانییانەی كە بەیاننامەكەیان ئیمزاكردووە یەكەم شت داوایان كردووە بە هەڵوەشاندنەوەی ئەم ڕاگەیاندنە دەستوورییە ناڕەوایە،دووپاتیشیان كردەوە كە شەرعیەتی مورسی ئێستا لە ڕووی شۆڕشگێڕی ومیللی و دەستوورییەوە بەكۆتا هاتووە ئەگەر لەم بڕیارە نابەجێیانەی پاشگەزنەبێتەوە.دووەم هەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵەی دامەزراندن كە لەلایەن كرێكارانی میسر و جووتیاران وئافرەتان و مەسیحیی و رۆشنبیرانەوە رەتكراوەتەوە، چونكە مەشروعییەتی مۆرالی و سیاسی لەدەستداوە، لەگەڵ بانگەشەكردن بۆ دیالۆگی نیشتمانی بۆ رێككەوتن لەسەر بنەماو پێوەر ومیكانیزمی نیشتمانی بۆ بیناكردنی كۆمەڵەیەكی تازەی دامەزراندن كە هەموو رەوت و هێزە كۆمەڵایەتییەكان لەخۆ بگرێت، كە دەسەڵاتی رەوتی ئیسلامی سیاسی كۆنترۆلی كردووە.
سێیەم: دەركردنی یاسایەك بۆ دادوەری گواستنەوە كە تۆڵە بۆ شەهیدان بكاتەوە كە پەرلەمانی هەڵوەشاوە و حكومەتە شكستخواردووەكە تا ئێستا مافی بۆ نەگەڕاندوونەتەوە.
چوارەم: بانگەوازی هاوپەیمانیی نیشتمانی میسر بۆ جەماوەری گەلەكەمان بۆ ئەوەی رۆژی هەینی بیست و سێی نۆڤەمبەر بە ملیۆن كەس بڕژێنە گۆرەپانی تەحریر بەمەبەستی هەڵوەشاندنەوەی ئەم راگەیاندننامە دەستوورییەو گوشاركردن بۆ دەركردنی یاسای دادوەریی كۆمەڵایەتی و هەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵەی دامەزراندن.
چالاكوان نوارە نەجم ئەم بڕیارانەی بە لەباردنی شۆڕش و قایم كردنی پێگەی سەرۆك وتاقمەكەی وەسفكرد،دكتۆر یەحیا ئەلجەمەل گوتی: من سەرسام بووم بەو بڕیارانە كە بە رووخێنەری دەوڵەت دەژمێردرێت و رۆژانی «حاكم بەفەرمانی خوا» دەگەڕێنێتەوە، دكتۆر محەمەد بەرادعی سەرۆكی حزبی دەستوور گوتی: بڕیارەكانی مورسی چەمكی دەوڵەت وشەرعییەت دەكوژێت و شۆڕشی میسریش تا كاتێكی نادیار لەبارچوو، بەڵام عەمرو موسا گوتی: ئەم بڕیارانە میسر دەباتە قۆناغێكی جیاواز ئەویش نەك قۆناغی دیموكراسییەت یان سەروەریی یاسا كە هەموومان ئاواتمان بۆ دەخواست، هەرچی حەمدین سوباحی سەركردەی دیاری ناسرییە دەڵێت: ئەمە كودەتایە لەسەر دیموكراسییەت و پاوانكردنی تەواوی دەسەڵاتە، سەركردەی ئیسلامییش دكتۆر عەبدولمنعم ئەبو لفتوح دەڵێت: شۆڕش دژی حوكمی رەهای تاكەكەسی بەرپابوو و بڕیارەكانی مورسیش داوایەكی شۆڕشگێڕانەی بەنێوكۆمەڵێك بڕیاری ستەمئامێز تێپەڕاند كە بە واتای شكستهێنانی شۆڕشە، عەمروخالدی بانگخوازی ئیسلامی پێی وایە كە لەوباوەڕەدا نەبوو ئەم بڕیارانە لە سەرۆكی میسرەوە دەربچن گوتیشی خۆی و حزبە تازەكەی بەشداری لە خۆپیشانداندا دەكەن.
هونەرمەند شریهان نامەیەكی ئاراستەی سەرۆك كرد و كۆمێنتی لەسەر ئەو بڕیارانەداوە كەتێیدا دەڵێت «هەموو پێشبینییەكانمانت بەو بڕیارانەت بەلاداخست، كاتیشت بۆ كەمكردینەوەو ویژدانمانت ئاسوودە كردو بە دەستی خۆت دەمامكی قەڵپت لەسەر خۆت داماڵی».
كەچی دكتۆرە باكینام ئەلشەرقاوی یاریدەری سەرۆك داكۆكی لەو بڕیارانە دەكات و دەڵێت:ئەو بڕیارانە گوزارشت لە هیواو خواستەكانی گەل دەكات،دووپاتیشی كردەوە كە دوورخستنەوەی جێگری گشتی لە پۆستەكەی بەپێی چەند دەسەڵاتێك هاتووە كە یاسا و دەستوور رێگەی پێداوەو راستن و جێگەی گومان نین. بۆیە ئەو بڕیارانەی ئەم دواییەی سەرۆك خستنیە نێو گێژاوێكەوە،تەنانەت میسریشی خستە دووڕیانێكی راستەقینە و وڵاتیشی كردە دوو بەشەوە،ئیخوان و هاوپەیمانەكانی لە بەرەیەك دانا و ئەوانەشی كە دژایەتی دەكەن لە بەرەكەی دیكە،وڵاتیش كەوتە سەر لێواری گڕكانێكی كوڵاوەوە،هەر لایەكیش نایەوێت لە بڕیارەكانی پاشگەزبێتەوە،وا دیارە مشتومڕ نەك هەر لە دەزگاكانی راگەیاندن بەردەوام دەبێت كە رۆڵێكی سەرەكی بینی لە بەڕێوەبردنی هەڵوێستەكە،بەڵكو لە گۆڕەپانەكانی میسریشدا،ئایا سەركردایەتییە نوخبەكانی میسر دەتوانن لەسەر چارەسەرێكی میانڕەو و مامناوەندی رێكبكەون كە ئەم بارودۆخە قەیراناوییە رزگاربكات، بان هەردوولا سووردەبن لەسەر بەردەوام ڕژانە نێو گۆڕەپانەكانەوە.