سایکۆپۆلیتیك، ڕێبازێکە لە خوێندنەوە، بۆ ناساندنی چالاکی سیاسی مرۆڤ، تا لەوێوە بتوانین ئاڕاستەی دەروونی، کە کاری سیاسی دەسنیشان دەکات، شیکار بکەین. واتە ئەو لایەنەی مرۆڤ کە کاریگەری بەسەر مرۆڤەوە لە پرۆسەی سیاسیدا هەیە و دیار نییە، بە دیار بخەین. لە چەند کتێب و وتاری تردا هەوڵی لەم جۆرەمانداوە، بەڵام ئەمجارەیان فاکتێك کە هەنوکە لە ئارادایە و دۆخی هەرێمی کوردستانی خستۆتە مەترسییەوە، دەکەینە ئاماژە، تا ئەو مەبەستە ڕوونتر ئاشکرا بکەین. یەکێك لەو فاکتەرانەی کە ناواخنییەو پرۆسەی سیاسی ئاڕاستە دەکات، لە سایکۆلۆژیادا بە ستراتیژ ناسراوە، بۆیە لێرەدا تیشك دەخەینە سەر سیاسەت و ستراتیژ.
سیاسەت و ستراتیژ
لەم بابەتەدا دەخوازم لە ڕوویەکی سایکۆلۆژییەوە لە سیاسەت بڕوانم و تیشکێک بخەمە سەر مرۆڤ، کە چۆن ستراتیژیەتی خۆی بەکاردێنێ و دەیەوێت بگاتە ئامانج. بێگومان سیاسەت یان سیاسەتکردن، جۆریکە لە ڕەفتار، مرۆڤ دەینوێنێت تا دەسەڵاتێک یان مافێک وەدیبهێنێت. دەبێ ئەوەش بزانێن، مرۆڤ بەردەوام ستراتیژێکی هەیەو لەو دیدەوە ئامانجی خۆی دەبینێتەوە. ستراتیژ لە دیدی سایکۆلۆژیاوە، جۆرێکە لە پێکهاتەی زەینی مرۆڤ، کە هانی دەدات بە ئاڕاستەیەکی تایبەتدا بیبات تا بگاتە مەبەست و مەرامی خوازراوی خۆی وەدەسخات. لێرەدا مەبەستی ئێمە قسەکردن نییە لەمەڕ سیاسەت، بەڵکو تیشك خستنە سەر ستراتیژ لە گۆشە نیگایەکی سایکۆلۆژیاوە. تا ئەوە دەرخەین، چۆن ئەو ستراتیژە کاریگەری لەسەر ئاڕاستەی سیاسەتکردن دەبێت، هەروەها دەکۆشین ئەو تێگەشتنە لە سیاسەت و ستراتیژ، بە هەلومەرجی هەنووکەی هەرێمی کورستانەوە ببەستینەوە و کاراکتەری سیاسی و ئاراستەی سیاسی ئەقڵیەتی سیاسەتوانانی کورد لەم هەرێمەدا لەبەر ئەو تیشکەدا بخوێنینەوە. لەسەرەتادا بە پێویستی دەزانم واتای ستراتیژ لە ڕوانگەی سایکۆلۆژیاوە بخەمە ڕوو.
لە گۆشە نیگای سایکۆلۆژیاوە، ستراتیژ بریتیە لە کۆی ئەو ئەزموونە ناوەکی و دەرەکیانەی لە مرۆڤێکدا خۆی گرتووە، کە بەردەوام ئەنجامێکی دیاریکراو بەرهەم دەهێنێت. دەتوانین بە جۆرێکیتر بڵێین، ستراتیژ چەند هەنگاوێکی یەك لە دوای یەکە، کە مرۆڤ بەرەو ئامانجێکی چاوەڕوانکراو دەبات. سایکۆلۆژیا بۆ ناساندن و مانادان بە ستراتیژ، قووڵتر لەوە دەچێت کە هەر تەنیا هەنگاونان و ئەزموونکردنی تایبەت بێت، بەڵکو دەڵێت، ستراتیژ شتێکە ها لە مێشکدا، ها لە ناو فکردا، هەروەها وا لە ناو دەمارەخانەی مێشکی مرۆڤدا کە بەرەو ڕەفتارێکی تایبەت و دەرەنجامێکی دیاریکراوی دەبات.
لەم بۆچوونەی سەرەوەدا ئەوە ئاشکرا دەبێت کە ستراتیژ، ستراکچەرێکە یاخود پێکهاتە دەروونییەکە، کاتێ کە ئێمە ڕەفتارێك دەنوێنین، هانمان دەدات چۆن چۆنی ئەو ڕەفتارە بنوێنین. واتە ئەگەر کەسێك لە ناو مێشکی مرۆڤێك بڕوانێت و ستراتیژی ئەو مرۆڤە ببینێت، دەتوانێت پێشبینی ئەوە بکات، سەر لە کوێوە دەردەکات، چونکی ئەو مرۆڤە بەگوێرەی ئەو ستراتیژەی خۆی دەبزوێت و دەرەنجامیش دەردهێنێت. بەم پێیە دەتوانین سیاسەتکردنی کەسێك، وەك ڕەفتارێکی سیاسی لە ڕێگەی ناسینەوەی ستراتیژی ئەو کەسەوە بدۆزینەوە. بەهەمان شێوە دەتوانین کۆ ئەقڵی سیاسی کۆمەڵێك یان گەلێك دەسنیشان بکەین و لە دەرنجامەکانیشی وردبینەوە. مرۆڤ هەر لەمنداڵییەوە ستراتیژی خۆی پەرەپێدەدات، بەردەوام دەبێت لەو گەشە پێدانەدا، هەر لەو کاتەوە چەندین ئەزموونی ناوەکی و دەرەکی لە خۆیدا پێدەگەیەنێ. ئیدی ئەو مرۆڤە بیەوێ و نەیەوێ لە هەڵسوڕان و ڕەفتار نواندندا، بەردەوام ئەو جۆرە ستراتیژەی هەڵیگرتووە، ئامادە دەبێت. ئەم بۆچوونە سایکۆلۆژییە دەمانگەیەنێتە ئەو باوەڕەی کە گومان لەوەدا نییە، هەر مرۆڤێك ستراتیژێکی خۆی دەبێت لە کاتی مومارەسەکرنی کاری سیاسیدا، هەر کۆمەڵێکیش ستراتیژی لە نەستە کۆی خۆیدا هەڵگرتووە و زۆرجاریش، ڕابەرە سیاسی و ئاینییەکانیش بەو ئاقارەدا دەبات کە نەستەکۆی ستراتیژی ئەو کۆمەڵە خۆی گەرەکیەتی . لەهەمانکات ئەوەشمان پێدەڵێت، هەر کاتێ مرۆڤ لە خودی خۆی هۆشیار بۆوە و ستراتیژەکانی لە کات و ساتێکدا سەرکەوتوو نەبووبێت، توانای دەبێت ئەو ستراتیژە بگۆڕێت، تا دەرەنجامەکانیش بگۆڕێت و ئامانجی خواستراوی خۆیشی وەدیبهێنێت.
ئێمە دەمانەوێت لەم دیدە سایکۆلۆژییەوە لە سیاسەتی کوردی باشوور لە سۆنگەی ڕووداوەکانی کاری سیاسی ئەم چەند ساڵەی ڕابردووەوە، بڕوانین، لەوێوە هەندێ رەفتاری سیاسی ئەوان بخوێنینەوە، لەوێشەوە لەو ستراتیژەی هەڵیان گرتووە، وردبینەوە، تاکو بزانین؛ ئاخۆ ستراتیژیەتی سیاسەتی کوردی ئەم هەرێمەی کوردستانی باشوور، ئامانجەکانی وەدیهێناوە، یان دەبوایە ئەو ستراتیژەی بگۆڕیبایە، تا ئامانجەکەی بپێکایە؟!
وەک نموونە پرسیارێک دەکەین سەبارەت بە پێوەندی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندی ئێراق بەم شێوەیە: ئایا ستراتیژیەتی سیاسەتی کوردی، واتە ئەقڵیەتی سیاسی کوردی یان ئەو بنەمایانەی کە ئەقڵی سیاسی کوردی بیری پێکردۆتەوە، لەمەڕ پێوەندی خۆی بە حکومەتی ناوەندی لە بەغدا، ئامانجی خۆی یان بەرژەوەندی هەرێمی پاراستووە؟ یان ئەو بەرژەوەندیەی خستۆتە بەر مەترسیەوە؟
دەبێ ئێمە لەوە ئاگادار بین، لێکدانەوەمان بۆ ستراتیژی سیاسی، بیرکردنەوەیە بۆ خۆمان و ناساندنی دۆخی دەروونی سیاسی خۆمانە، تا بتوانین ئەوەی بەرامبەرمان وەستاوەو لەهەل دەگەڕێ بۆمان، شکستی پێبهێنین، نەک لەڕێگەی زەبروزەنگەوە، بەڵکو لە ڕێی گۆڕینی ستراتیژیەتی خۆمانەوە ئەو بەرهەمە بچنینەوە. ئێمە لێرەدا نامانەوێت ئەوە بخەینە ڕوو کە خەتای کێیە و کێ دەسپێشخەرە لە سنوور بەزاندن، واتە هێرش ناکەینە سەر کەس، بەڵکو لە خۆمان دەکۆڵێنەوە، ئاخۆ لە بیرکردنەوەی خۆماندا کورتیەك هەبێ، واتە ستراتیژی سیاسەتی ئێمە، بە ئاڕاستەیەکدا دەڕوات، کە لە کۆتاییدا، ئاخۆ لەبری ئەوەی بەرژەوەندی خۆمان دابین بکەین، یان خۆمان بەدەستی خۆمان لەناو دەبەین، یاخود وەک ئەو پشیلەیەمان لێدەکەن کە چۆن لە گۆشەی ژوورێکدا بەدەست مرۆڤێکەوە گیرۆدە دەبێت، بەناچاری دەبێت پەلامار بدات، بە هیوای ئەگەرێک، بەڵکو خۆی ڕزگار بکات.
لێرەدا ئەو پرسیارە خۆی دەسەپێنێت: بۆ سیاسەتی هەرێمی کوردستان لەسەرەتای دامەزراندنی ئێراقی نوێ (وەك دەڵێن) دۆستێکی ئازیز و بەنرخی دەسەڵاتە یەك لە دوای یەکەکانی حکومەتی ناوەندی بوو، لەناوبژیوانیدا جێگەی دیاربوو، تا ئەو ئاستەی بروانامەی هێلکەی قەپانی پێبەخشرا، ئەی بۆ هەنوکە ئەو جێگەو پێگەیەی لای ئەوانە نەماوە؟ بۆ لە سەرەتادا لەگەڵ بەرەیەکدا هاوڕاو دۆستی گیانی بە گیانی یەکدی بوون، کەچی ئێستا هەمان بەرە بووە دوژمن و فاشی و دیکتاتۆر؟ چی وایکردووە ئێستا بکەوێتە بەرەیەکیترەوە، ئەو بەرەیەی زووتر هەڵگری ئەو سیفاتانەی پێشەوە بوون؟
تۆ بڵێی سیاسیەکانی کوردی باشوور لە ئێستا و ڕابردوودا، بەیەک ستراتیژی سیاسی بیر بکەنەوە بۆیە وا هەمان دیاردە(تێکچوونی پێوەندی هەرێم و ناوەند) لە ئێستە و ڕابوردودا دووبارە دەبێتەوە؟ بۆچی لەسەرەتای هەفتاکانی سەدەی ڕابووردوودا بۆ چەند ساڵێ نێوان کوردی باشوور و حکومەتی ناوەندی ڕێککەوتن دروستکرا، کەچی لە دواجاردا تێکچوونەوە؟ ئەی بۆ لە ساڵەکانی بیستی سەدەی ڕابردوودا سەرکردایەتی کوردی باشوور، دیسانەوە لە تەك حکومەتی ناوەندی تێکچوویەوە، کە لەوەوبەر رێك و تەبا بوون. بەهۆی ئینگلیزەوە بەشێکی کوردستان کەوتە ژێر دەستی حکومەتی شێخی حەفیدەوە، کەچی دواجار دەبێتەوە بە دوژمنداری نێوان کورد و ناوەند و جەنگ و هەرا دژ بە ئینگلیز؟ تۆ بڵێی ئەمەی ئێستەش هەمان سیناریۆ نییە دووبارە دەبێتەوە؟ تۆ بڵێی هەمان ستراتیژی کوردی نییە لە فۆرمێکی تردا، لە بەرامبەر کەس و بەرەیەکی تردا، خۆی دووبارە کردبێتەوە؟ کێ ناڵی هەمان ستراتیژی کوردی باشوور نییە کە بە هەمان بن بەستمان دەگەیەنێت؟ دووبارەی دەکەمەوە کە مەبەستی ئێمە لێرەدا بە هەڵە بردنی کەسێکی تایبەت نییە، هێندەی مەبەستمانە کە ئەو ستراتیژەی مێژووی خۆمان، پەروەردەی خۆمان و دروشمی خۆمان، ئەقڵیەتی سیاسی کوردی بە ئاقارێکدا دەبات، کە بەم ئەنجامەمان بگەیەنێت، کەچی لەبری ئەوەی ئەو ستراتیژە بگۆڕین، یان ئەوەتا بەشان و باڵیدا دەڵێین و سەرکردەکان لە خشتە دەبەین، یان ئەوەتا سەرکردەکان بە خۆیان نازانن کە بوونەتە کۆیلەی ئەو ستراتیژەی وەك پیرۆزییەك دەبێت بیپارێزن.