واقیعی بەرەنگاربوونەوە
بەرەنگاربوونەوەی هەر جۆرە توندوتیژییەك كە دەرهەق مافەكانی ئافرەتان بكرێت یان هەر زەبرێك ببێتە هۆی دابەزاندنی ئاستی مرۆڤانەی ژن؛ نەك تەنیا لە كوردستاندا بەڵكو لەسەرانسەری دنیادا بە پرسێكی جیهانیانە دادەنرێت، یاسای تایبەت لەم پێناوەدا دەرچوێنراوە، تەنانەت هەموو ساڵێك لە ناوەندە نێودەوڵەتییەكاندا یادی بۆنەیەكی وەها دەكرێتەوەو، بە بیری هەموو مرۆڤایەتی دەهێنرێتەوە كە پێویستە میللەتان و حكومەتەكان كار بكەن بۆ ئەوەی توندوتیژی دژ بەئافرەتان بنبڕ بكرێت، بۆ تێگەیشتنی زیاتری ئەم پرسە، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ رەگ و ڕیشەی هۆكار و دەرچوونی یاساكان یان ڕۆبچینە ناو باكگراوەندە مێژووییەكەی مرۆڤایەتیی و بزانین بۆچی بە بەردەوامی غەدر لەژنان كراوەو ماف و قەدری ڕاستەقینەی خۆیان پێ نەدراوە، لەكاتێكدا ژن جگە لەوەی(دایك و خوشك و خێزان و كچ)ە، زۆربەی زەحمەتیەكانی ژیان و خێزان و پەروەردەكردنی نەوەی داهاتووی لەئەستۆدا نراوە، باشە ئافرەت ئەم هەموو گرنگیەی لەژیانی پیاودا هەبووبێت، ئەی بۆچی لەچاو پیاوێكدا زیاتر ڕێز لەئافرەتێك نەگیرێت؟!
بنەمای هێزو ماسوولكە پتەوێتی لە ڕووی بایۆلۆژییەوە وای لەپیاو كردووە خۆی بەگەورەترو بەهێزتر لەئافرەت ببینێت هەروەكو چۆن ئەم بنەمایە لەنێوان دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن و دەوڵەمەندو هەژارێكدا هەیە، دابونەریتیش بنجی خۆی داكوتیوە و پێگەی ئافرەتی هەستیارتر كردووە، ئەویش وایكردووە لایەنی بەهێز كە پیاوەكە بووە نەك تەنیا خۆی بسەپێنێت بەڵكو چاودێری توندیش بخاتە سەر هەڵسوكەوتی ئافرەت، كۆبوونەوەی ئەم هەموو فاكتەرانە لەسەرجەم كۆمەڵگاكاندا وایانكردووە بەرێژەو ئاستی جیاواز پیاو بەسەر ئافرەتدا زاڵ بكرێت، ئەمە لەكاتێكدا واقیعی بەشەرییەت نەدەبوایە بەو شێوەیە بێت، بەڵكو پرەنسیپی ڕێزو مافی وەك یەكییبوون، كۆمەڵگای مرۆڤایەتی بەڕێوە ببردایە، بە كۆمەڵگای كوردەواریشەوە، بە پراكتیكیانە هەڵمەتەكانی داكۆكیكردن لەمافی ئافرەتان هەر لەناو ژناندا دروستبوون، خودی ئافرەتان بەم غەدرە مێژووییە ڕازی نەبوون و بەتوانای هزرییانەوە چوونە ناو كۆمەڵگاو پێگەو توانای خۆیان بەجۆرێك سەلماند تا هەندێكیان لە مێژوودا گەیشتنە لوتكەی پادشایەتی و دەسەڵاتخوازی و سەرۆكایەتیكردنی وڵاتانیش، بەلقیس و زەنوبیاو خانزادو شای بەریتانیا و چەندین ئافرەتی تر لەمبارەیەوە نموونەی هەرە بەرچاون، لەلایەكی ترەوە دانانی یاساو رێسا وەكو پێوەرێك بۆ گەیشتن بەمەدەنیەت هاتە ئاراوە، یاساكانی حەمورابی باشترین نموونەن كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زیاتر لە 50 ماددەی تێدا تەرخانكراوە بۆ پاراستنی ژنان، دانانی ئەم یاسایانەش لەو زەمانەدا بەو واتایە دێت كە لەناو كۆمەڵگەدا ئەو كێشەیە بوونی هەبووە، بۆیە بۆ پاراستنی ئافرەت و دوورخستنەوەیان لە غەدرو توندوتیژی، یاسایان بۆ داڕشتووە.
بۆ زیاتر خوێندنەوەی زانستیانەی ئەم بابەتە، ناكرێت خۆمان لە لایەنی ئایینی لابدەین، بەتایبەتی ئاینی ئیسلامی كە بەشێوەیەكی گشتگیرانە بەرگری لە ژنان كردووە، كاتێكیش كە ئاینی ئیسلام هاتووە ئەم بارودۆخی توندوتیژی و غەدركردنە لەئافرەت پێشتر هەر هەبووە، بۆیە ئیسلام زیاتر گوێی لە داخوازییەكانی ژنان ڕاگرت، ئەوەشی لەدوای پێغەمبەر(دروودی خوای لەسەر بێت) بەسەر ژناندا چەسپێنراوە، جیاوازە لەوانەی لەزەمەنی پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت) هەبووە.
داب و نەریتی میللەتانی موسڵمان
هەربۆیە زنجیرەیەك لەو مامەڵەكردنە خراپانەی كە بەدرێژایی مێژوو دەرهەق بە ژن كراوە زیاتر بە هۆی دابە كەلتوورییەكان بووە نەك ئایین، ئەوەی زوڵمی لە ژن كردووە دابونەریتەكانی ناو میللەتانی موسڵمان بووە، رەنگە ئەو پرسیارە بێتە پێشەوە، ئەی باشە زۆربەی كەلتووری كوردەواری لە ئایین وەرنەگیراوە، كەواتە هەڵەكە لەكوێدایە؟
هەربۆیە ئیسلام شتێكەو فیقه شتێكیترە، بەو واتایە نا كە فقیه دوژمنی ئیسلامە، بەڵام فیقه كاریگەرترە بۆ ژینگەو قۆناغەكەی خۆی، كاتی خۆی ژن و پیاو پێكەوە لەمزگەوت نوێژیان كردووە، تەنانەت فەرموودەی ڕاست هەیە كە ژن و پیاو لەیەك حەوزدا دەستنوێژیان شووشتووە، كاتێك پرسیاریان لەپێغەمبەر(دروودی خوای لەسەر بێت) كردووە: باشە لەكاتێكدا كە پیاو لەدەرەوەی ماڵ بوو میوانێك لە دەرگا بدات ئایا جائزە ژنەكانمان پێشوازیی لەمیوانی پیاو بكات؟؟
پێغەمبەر مۆڵەتی بەوەش داوە، كەچی ئێستا كەلتوورەكە هەرگیز ئەمە قبووڵ ناكات، لەكاتێكدا ئەو كات ئاسایی بووە، بگرە كاتێك هەندێك ژن بۆ نوێژی بەیانیان دەچوون تا لەگەڵ پێغەمبەر نوێژ بكەن، لە ڕێگە تووشی گرفت بوون، كەچی پێغەمبەر قەدەغەی نەكردون.
هەروەها كوشتن لەسەر نامووس جائیز نییە و لە ئیسلامدا تاوانە، ئەم تاوانە لەكۆمەڵگا دوورەكاندا كەلتوور هێناویەتی و لەبەر ناشارەزایی قاڵبی ئایینی پێ دراوە، هەربۆیە زەبروزەنگی لێكەوتۆتەوە، لەمبارەیەوە دانانی یاسا بۆ چارەسەركردنی توندوتیژی دژ بەئافرەتان پێویستە، بەڵام چارەسەری بنەڕەتی ئەم حاڵەتە بە هۆشیاری دەكرێت.
ویلایە لە قیوامە بەرزترە
لێرەدا نموونەیەك دەهێنمەوە كە گەورەترین ڕووداوە كە ڕوویدا بێت لەمێژووی ئیسلامدا، ئەویش سوڵحی حودەیبیە بوو، پێغەمبەر ویستی بچێتە مەككە، نەیانهێشت و یاوەرانی پێغەمبەر بەماددەكانی ناو سوڵحەكە رازی نەدەبوون، هەندێك بڕگەی تێدا بوو لەگەڵ خودی ئایینەكە نەدەگونجا، بۆ نموونە بڕگەیەكی سوڵحەكە دەڵێت هەر كەسێك لەناو كافرەكان داخڵی ئیسلام بوو، دەبێت پێغەمبەر تەسلیمیان بكاتەوە، لێرەدا ئەوەی كێشەكەی چارەسەر كرد(ئوم سەلەمە)ی ژنی پێغەمبەر بوو، كە ڕاوێژو تەگبیری بۆ پێغەمبەر دانا و وتی بڕۆ خۆت بگۆڕەو وا نیشانی بدە دەگەڕێیتەوەو بەرەو مەككە ناڕۆیت و شەڕ ناكەیت، كاتێكیش موسڵمانەكان ئەوەیان بینی، هەموو پەشیمان بوونەوەو داوای لێبووردنیان لە پێغەمبەر كرد، ئەمە جگە لەوەی مەسەلەیەكی گرنگ بوو، وەرچەرخانێكی مێژوویش بوو، هەر ئەو سوڵحەبوو كە ئیسلامی گەیاندەوە مەككەو سەركەوت، هەروەها عائیشە دایكی موسڵمانان كە پێغەمبەر وتوویەتی نیوەی زانست لەعائیشە وەربگرن، دۆزێكی سیاسی كە ناكۆكیەكی نێوان هەردوو ئیمامی عەلی و عوسمانە توانیویەتی وەك سەرۆك دەوڵەتێك چارەی بكات، لە دوای كوشتنی ئیمام عوسمانیش خۆی سەركردایەتی سوپای گرتۆتەدەست، كاتێ لە قورئانی پیرۆزدا باڵادەستی واتە (قیوامە) دراوەتە پیاو، سەرەتا پێویستە لە ڕوانگەی سەردەمەكەوە تەماشای ئەو قیوامەیە بكرێت كە بەرپرسیاری زیاتر دەخاتە ئەستۆی پیاوەوە نەك بەو مانایەی پیاوەكە خۆی بەسەر ژندا زاڵ بكات، قیوامە پێوەندی بە جۆرایەتی ژیانی ڕۆژانەوە هەیە، ئەركی سەرشانی پیاوە ئیش بكات و ئینفاق بكات، بەڵام حاڵی حازر كە زۆر لە ژنان خۆیان لە بژێوی ماڵ هاوبەشن، كەواتە مانای ئەوە نییە بە تەنیا قیوامە بۆ پیاوبێت، چونكە ویلایەش هەیەو لە قیوامە بەرزترە، كە دەوترێت موئمین و موئمینە ئەم ناوهێنانە ویلایەت پێ بەخشینەوەو سەروەرێتی پێدانە بە ئافرەت و پیاو وەك یەك، كاتێك ڕێگری لە ژن دەكرێت لە ماڵ دەرنەچێت یان بە ڕەزای خۆی مێرد نەكات، ئەمانە هەمووی كەلتوورو دابەكان ڕەوایەتییان پێ داوەو چەسپاندویانە، ئەگینا نە شەرع و نەیاسا لەگەڵ دیلكردنی ژندا نییە، بە بێ بەشداربوونی ئافرەتان لە كارو دەسەڵاتەكانی ناو كۆمەڵگەدا دیموكراتیەت وەدینایەت، خوای گەورەش هەردووكیانی وا دروست كرد كە ئازاد بن((خلقناكم احرارا))، هەر ئەم واتایەش خرایە دوتوێی بانگەوازی گەردوونی مافەكانی مرۆڤ، یەكەم بڕگەی بانگەوازی مافی مرۆڤ لە دوای شۆڕشی فەرەنسییەوە ئەوەیە((مرۆڤ بە ئازادی لەدایك دەبێت)) هەمان شت لە بانگەوازە جیهانیەكەشدا كە 30 ماددەی تەرخانە بۆ یەكسانی و نەبوونی جیاوازی لە نێوان ژنان و پیاوانداو بوون بە بنەما بۆ ئازادی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی، هەر ئەم بنەمایەبوو كە هەموو ئایدیۆلۆژیاو نەتەوەو وڵاتانی جیاوازی دنیا كۆك بوون لەسەری بە هەموو ئاینەكانیشەوە، بۆ یەكەمین جار بوو لەسەر ئاستی هەموو دنیا لە ئەنجوومەنی ئاسایشدا لەسەر دەستاوێژی(مرۆڤ مافی خۆیەتی بە ژن و پیاوەوە ئازاد بێت) ڕێككەوتن، وڵاتانی بەشدار لەسەرو پایەی ئیدیۆلۆژییانەوە نوێنەرانی خۆیان بۆ داڕشتنەوەی ئەو مافانە لە پەیماننامەكەدا ڕەوانە دەكرد، لە ئاییندا هاتووە(خودا ئێمەی بە ئازادی خوڵقاندووە) لە بانگەوازەكەی سەربەخۆیی ئەمەریكادا كە جیفرسۆن نووسیویەتیەوە هاتووە(بە ئازادی و یەكسانی لەدایك بووین) دواتر بۆ یەكخستنی تێگەیشتنی نێوان هەموو گەلان لەسەر ئەم بابەتە لە ماددەی 29 ئاماژەیان دا بە( یاسا ئەوە ڕێك دەخات)كە بەمەش ڕێژەیی بوونی ڕۆشنبیری یەكلاخستۆتەوە، بۆی هەیە یاسای وڵاتێك لە یاسای وڵاتێكی تر جیاوازی هەبێت، لەم ڕوەوە ئەو هەنگاوانەی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بارەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان هاویشتویەتی لەژێر ڕۆشنایی واقیع و ئەو ئەزموون و زانستەی كە ڕووبەڕووی كێشەی پێ دەبێتەوە بە مەعریفەیەكی واقیعبینانە داڕێژراونەتەوە، چونكە كێشەكە بۆتە كەلتوورێكی ئاسایی و كاتی دەوێت بۆ چارەسەر، پێویستە بەردەوام كار لەسەر هۆشیاری و تێگەیشتنی كۆمەڵگە بكرێت، دەقی یاساكانی سزادانی عیراقی و هەرێمی كوردستان تژییە بە دەستەواژەی پارێزگاری كردن لە مافی ژنان، گرنگ ئەوەیە ئەو دەقانە ڕۆبچنە ناو هۆشیاری تاكەكانەوە تا بەردەوام كێشەكان لەسەر مێزەكانی گفتوگۆ بە مەبەستی دۆزینەوەی ڕێگەچارەی گونجاو بۆیان ئامادەبن، ئەم یاسایانە لە هەموو میللەتێك زیاتر بۆ میللەتی كورد پێویستە، چونكە هێشتا هەڕەشەی مان و نەمانمان لەسەر ماوەو بێ كیانین، پێویستە نیوەی كۆمەڵ كە ئافرەتانن هان بدرێن وەك پیاوان لە هەموو بوارەكان تێبكۆشن، تێكۆشان ناكرێت ئەگەر نیوەی كۆمەڵگەكەت هەست بە مەغدووریەت بكات، بە ئازاد بوونی ئافرەتان لە هەموو ئەو كۆت و بەندانەی هەندێك كەلتووری خراپ دروستیان كردووە، هاوكاری و پشتگیری زیاتر بۆ دۆزی ڕەوای نەتەوەی كورد وەبەرهەم دێت.
* سەرۆكی كۆڕبەندی هزری ئیسلامی