تیشك خستنەسەر فكرەكانی فەیلەسوفی هاوچەرخی ئەڵمانیایی (یۆرگن هابرماس)
(گۆڕینی هەیكەلبەندی لە فەزای گشتیدا:
لێتوێژینەوە لەهەمبەر جۆر لە كۆمەڵگەی بۆرژوازیدا) لە سەرەتاكانی سەدەی هەژدەیەمینەوە لە ئینگلتەرا (ناوەندێكی سیاسی بۆ بواری گشتی eine politische fungierende Oeffentlichkeit) دامەزراوە، ئەو هێزانەی كە دەیانەویست كاریگەری خۆیان بەسەر دەسەڵاتی دەوڵەتەوە هەبێت، بانگەشەكانی خۆیان ئاڕاستەی جەماوەرە عەقڵانیەكە دەكرد das raesonierende Publikum ئەمەش بۆئەوەی شەرعیەت بدەنە ئەو داخوازییانەی كە پێشكەشیان دەكردن، پێ بە پێی ئەو ئەزموونەی كە بریتی بوو لە پرۆسەیەك بە ناوی prozess كە ئەو پرۆسەیە بۆ زیاتر لە سەدەو نیوێك درێژەی هەبوو، گردبوونەوەی چینەكان لە ئینگلتەرا die Staendeversamlung وەرسوڕاون بۆ دروست بوونی پەرلەمانێكی هاوچەرخ، لەوێوە ئەو پرسیارە وروژێنراوە: بۆچی ئەو پرۆسەیە پێش هەر شوێنێكی دیكە لە ئینگلتەراوە سەریهەڵداوە؟ ئەی بۆچی دەرفەت درایە جەماوەر تا بەشداری تێدا بكەن؟
ئەوساكە دۆخەكە لە ئینگلتەرا بەم شێوەیەی خوارەوە بوو:
1ـپەرەسەندنێكی ئابووری گرنگ بە هۆی دروست بوونی كارگەو كارخانەكانی ڕستن و چنین و كانزاكان و كاغەزەوە ڕوویاندابوو.
2ـ ململانێیەكی كۆنەباو لە نێوان بەرژەوەندییە ئابوورییە هەمەچەشنەكان دروست خوڵقابوو.
3ـ وەچەكانی دەرەبەگەكان بوونە كەسانی بزنسمان
4ـ وەچەكانی بۆرژوازییەكان گۆڕدران بۆ كەسانی خاوەن موڵك
بەڵام بە بێ ئەوەی ململانێیەكی چینایەتی چڕو توند لەگەڵ ئەم وەرچەرخان و گۆڕانكارییانەدا. هاوشان بێت (Habermas،122)
دروست بوونی ئەم دۆخە ڕێگەی خۆش كرد بۆ دروست بوونی ململانێیەكی تازەباو لە نێوان سەرمایەدارە بازرگانە پارەدارەكان لە لایەك و بەرژەوەندییە باڵاكانی سەرمایەداریی كارگەو كارخانەو پیشەوەران لە لایەكی ترەوە..
ئەم ناكۆكی و ململانێیانە هەر لە سەرەتاكانی سەدەی هەژدەیەمینەوە دابەزییە ناو هۆشیاری هاووڵاتیانەوە، ئاكام بوو بە هۆیەك بۆ دروست بوونی ناكۆكی لە نێوان وەچەی كۆن( وەچەی سەرەتاكانی دەركەوتنی سەرمایەداری) لە بەرانبەر وەچەی نوێ( وەچەی بازرگانیكردن و بازاڕەكان) ئەمەش بووە هۆی هەڵسوڕاندنی جەماوەرو كاركردن لە پێناوی وەرگرتنی پشتگیری لە جەماوەرەكەوە.
كار گەیشت بە پەرەسەندنی زیاتر لەم ڕووەوە، پێكناكۆكی فراوانی لێ كەوتەوەو دواجار توێژو چین و بەشی كۆمەڵایەتیی هەمەجۆر دروست بوو، كار گەیی بەوەی پێكناكۆكبوون لە ناو هەمان توێژی دیاریكراوی كۆمەڵایەتی دروست بێت و ئەم میكانیزمەش ببێتە هۆی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی زیاترو دروست بوونی جەماوەرێكی عەقڵانیگەر..
بەڵام ئەم ململانێ و شەنگەبێژییانە بەرفراوانتر بوون، تا وەرگەڕا بۆ ململانێكردن لە دژی دەوڵەت و دەسەڵاتەكانی، ئەوەش بە ڕۆڵی خۆی بواری مەیدانی گشتی تەنییەوە، وای كرد ڕۆڵی گرنگی جەماوەر لەسەر ئاستی سیاسیی بەدەربكەوێت.
ئەم جەماوەرە سیاسییەش بە شوێن پشتگیریی كۆمەڵایەتییدا دەگەڕان، كە بەهۆی ئەو شێوازەی پشتگیرییەوە هەر ڕەوایەتییەك كە بە دەسەڵاتی پاشا یان دەسەڵاتی شازادەكان بەخشرابوون، ئەو ڕەوایەتییانە دەكەوتنە ژێر نیشانەی پرسیارەوە: كۆنترۆڵ و هەژموون لە ڕێی ئەو سیاسەتە پیادەكراوەی پاشاوە كە هەیەتی، شتێك بەرەوڕووی دەبێتەوە، ئەوەش بە ناوی پرەنسیپی ئاشكراكردن Publizitaet واتا لە بری ئیرادەگەری پاشایی یان شازادەیی، ئەو كات یاسا دەبێتە حەكەم، چونكە یاسا لە ڕەوایەتی بوونیدا پشت بە جەماوەرو ڕای گشتی دەبەستێت و لە چەسپاندن و جێبەجێكردنیشیدا، خەسڵەتی گشتاندنی دەدرێتێ..
لەم بارەیەوە هابرماس جەخت دەخاتە سەر ئەو پرەنسیپەی لە لایەن تۆماس هۆبزی فەیلەسوفەوە ڕاگەیاندراوە كە سەبارەت بە دەسەڵاتی ڕەهاگەر دایناوە كە چۆن پێچەوانە دەبێتەوە، لەم بارەیەوە هۆبز وتویەتی: دەسەڵاتی یاسایی، حەقیقەتی لە هەگبەدا نییە Veritas non auctoritas facit legem .
هەر بوارێكی گشتی كە لەسەر ئەم بناغەیە دروست بوو بێت، پێویستی بە ڕەهەندێكی وەسفی و پێوەرگەل هەیە Ein normative-descriptive Dimension
كە بەهۆیەوە سێ ڕەگەزی سەرەكی كۆدەبنەوە:
1ـ پرەنسیپی ئاشكراكردن وشەفافبوون كە بۆ ئاگاداربوون لە هەر كاروبارێكی كارگێڕی دەوڵەتییانە هیچ پەردەو بەربەستێك لەبەردەمی خۆیدا ناهێڵێتەوە..
2ـ جەماوەر Publikum
3ـ ئەو پێگەو شوێنەی جەماوەر تێیدا كۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر بابەت و دۆزو مەسەلەكان و دەربڕینی ڕای خۆیان لە هەمبەریان Leguizamon،41))
سەرەڕای ئەوەش لە سەدەی نۆزدەیەمینیشەوە وەك چۆن هابرماس لێی دڵنیایە كە جەماوەری عەقڵانیی ئەكتیڤبوونی خۆی كەم بۆتەوەو توانای ڕەخنەگرتنی لە بواری گشتی پاشەكشەی كردووە، هۆكاری ئەمەش دەگێڕێتەوە بۆ نەهێشتنی جیاوازی لە نێوان كۆمەڵگەو دەوڵەتدا، دەوڵەت بە پێی بۆلوانی خۆی دەستی كردە دەستوەردان لە كاروباری تایبەتی جەماوەر Habermas، 226).
لە لایەكی تریشەوە بواری گشتی بۆرژوازی بووە میانگیریكاری نێوان دەسەڵاتی دەوڵەت و دەسەڵاتی كۆمەڵگە، ئەمەی دواییان لە كەسانی ئازادیخوازو یەكسانخوازان پێكدێن كە لە ناو پێكهاتەكانی كۆمەڵایەتیدا ڕۆڵ دەگێڕن، ئەو پێكهاتانەی كە بوار تێیاندا ڕەخساوە بۆ وەدیهاتنی بەرژەوەندییەكان لە ڕێی پرەنسیپی ئاشكراكردنەوە، بەڵام ئەم بوارە گشتییە بەهۆی كاریگەرێتی سەرمایەداری قۆرخكارەوە لەسەر سیاسەت، وردە وردە دەپوكێتەوە..
بواری گشتی ئێستا لە بارودۆخێكی وەهادا نییە كە پێی بووترێت هەموو بەرژەوەندی و پێداویستیەكانی كۆمەڵگە دابین دەكات، ئەم بوارە تەنیا بووەتە تەختەیەكی شانۆ بۆ خستنەڕووی ناكۆكیەكانی كە لە نێوان بەرژەوەندییە پێكداپژاوەكانی بەشداربووەكاندا هەن، وەك لەم بارەیەوە هابرماس بەو ئیدیۆلۆژیایە دەیچوێنێ كە بە تەنیا داخوازیبوونی دەسەڵاتی سیاسی دەسەبەر دەكات، ئەوەش بۆ وەرگرتنی شەرعیەتێك بۆ خۆی ئەگەر چی بە زۆردارەكــیش بـێــت (Leguizamon،41) Legitimationszwang
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم گرفتە سامناكە، هابرماس ڕوانگەیەكی فكری وردی خستۆتە مەیانەوە كە دەڵێت وەزیفەی سیاسیانە بۆ بواری گشتی سیاسەت، بریتییە لە سیستمێكی پێوەرگەلی دەستەیەك كە كۆمەڵگەو دەسەڵات لەیەكتر نزیك بخەنەوەو مەودای نێوانیان نەهێڵن، هەلومەرجە كۆمەڵایەتیەكان بۆ بەرهەمهێنان و پەرەسەندنی ئەم بوارە گشتییەی بۆرژوازی بریتییە لە بازاڕی سەرمایەداریی، دواتر وەزیفە سیاسی و دادوەری و كارگێڕییەكان دەبن بە دەسەڵاتی گشتی Habermas،142
ئەم دۆخەش دەبێتە هۆی دامەزراندنی سیستمێك بۆ دەوڵەتی یاسایی، لە دەوڵەتێكی واشدا كۆمەڵە یاسایەكی بنەڕەتی تێكەڵ بە بواری گشتی دەبن و بواری جەماوەری عەقڵانی ڕێكدەخەن لەوانە (یاساكانی ڕێكخستنی ئازادی بیروڕا، ئازادی ڕۆژنامەوانی، ئازادی كۆبوونەوەو دامەزراندنی كۆمەڵەكان) هەروەها لە بواری وەزیفەیی سیاسی كەسەكان لەناو بوارە گشتییەكەدا( مافی گەیاندنی داخوازی بە دەسەڵاتی سیاسی، مافی خۆپاڵاوتن و هەڵبژاردن،مافی دەنگدانی ئازادانە بە یەكسانی) هەروەها ئەو یاسایانەی پێوەندیدارن بە ڕێكخستنی كاروباری تایبەتی كەسەكانەوە وەك تاك لەوانە (ڕێكخستنی كاروباری خێزانداری، ئازادییە شەخسییەكان،پارێزگاری كردن لە حورمەتی ماڵ) یان یاسا پێوەندارەكان بە ڕۆڵی تاكەكانەوە لە ناو كۆمەڵگەی بۆرژوازیدا
(یەكسانبوون لەبەردەم یاسادا، پاراستنی موڵكیەتی تایبەت) ئەم پرەنسیپانەش هەموویان بە پێی دەستوورو یاسا بنچینەییەكانی بواری تایبەت دەپارێزن Habermas، 153))
لە ئاكامیشدا ئەم حاڵەتە بوو بە هۆی سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هەڕەمیانەو هەیكەلبەندی بواری گشتی و ڕێكخستەوەی وەزیفەكانی.
كۆتایی:
خەمی سەرەكی بە لای هابرماسەوە ئەوساو ئێستاش بریتیە لە دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵگە بە واتای داڕشتنەوەی هەڕەمەكە (هەیكەلبەندەكە)
لەمەوە پەنجە لەسەر ئەم خاڵانە دادەنرێتەوە:
1ـ جەخت كردنەوە لەسەر توانایی بواری گشتی بۆ بەجێگەیاندنی وەزیفە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان
2ـ بونیادنانی كارلێكی وەزیفی پتەو بۆ بواری گشتی لە چوارچێوەی سیستمی كۆمەڵایەتی گشتیدا
3ـ بە پشتبەستن بەو دوو خاڵەی سەرەوەڕا، پوختەی قسە لەسەر پرەنسیپی ئاشكراكردن، وەك نموونەیەكیش بۆ ئەوە ئاماژە دەدرێت بە ئاشكرایی كاری پەرلەمانی، لەو بارەیەوە پەخش كردنەوەی گفتوگۆكانی ناو پەرلەمان زەمانەتی ڕای گشتی مسۆگەر دەكات، هەروەها زەمانەتی متمانەی نێوان نوێنەران و دەنگدەران مسۆگەرتر دەكاتەوە، هەروەها لەمەشەوە ئاماژە دەدرێتەوە بۆ شەفافبوونی دادگاكان، چونكە سەربەخۆیی دادوەری پێویستی بە چاودێرییە لە لایەن بوارە گشتییەكەوە، ئەم ئاشكراییە وەك چۆن پێشتریش كانت ی فەیلەسووف جەختی لێكردۆتەوە بەوەی پرەنسیپێكە بۆ میانگیریكردن لە نێوان سیاسەت و مۆراڵدا Habermas) 155).
هابرماس جەختی لە هەموو ئەمانەش كردۆتەوە هەر وەك فەیلەسووفی ئەڵمانیایی پرۆفیسۆر (برۆنكهۆرست Brunkhorst) ئاماژەی پێداوە كە ئەو دەرئەنجامانەی داڕشتنەوەی هەیكەلبەندی گشتی پێوەندیدارە بە داخوازی و بانگەشە بۆ بونیادنانی دەوڵەتی كۆمەڵایەتیی der Sozialestaat وەك چۆن لە ڕیفۆرمە كۆمەڵایەتییەكانەوە گوزارشتی لێ دەكرێت Faktum der sozialer Evolution .
هابرماس ئەم بیرۆكانەی خۆی بەوە چڕكردۆتەوە كە یاساكانی تایبەتمەند بە مافەكانی مرۆڤ و هاووڵاتیبوون پێویستە مافەكانی بەشداربووانی كۆمەڵگەو سیاسییە بەشداربووەكان لێكتر نزیك بخاتەوە، ئەوەش لە پێناوی وەدیهاتنی سیستمێكدا بۆ دەسەبەركردنی مافی هەمووان System der Rechte.

*دكتۆرا لە فەلسەفەی زانست/ زانكۆی ڤییەنا