بە ڕەوچاوكردنی مێژووی پڕ جینۆسایدی پەیوەندییەكانی بەغدا لەگەڵ كوردەكاندا، ئەوا كوردەكان كارێكی گێلانە دەكەن دوا زەمانەتی خۆیان بخەنەژێر ڕەحمەتی مالیكیەوە. لە ڕاستیدا بەرپرسێكی باڵای وەزارەتی كاروباری پێشمەرگە گوزارشتی لە بۆچوونێكی ڕاست و دروست كرد كاتێك داواكەی مالیكی بە «خەیاڵپڵاوی». وەسفكرد. لەوەش زیاتر، پێشنیاری مالیكی بۆ دروستكردنی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەكانی دیجلە كە چەند یەكەیەكی كەركوك لە خۆبگرن ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە تا چەند كارەكانی دەبنە هۆی هەڵكشانی گرژی و هەڕەشە لە بوونی هەرێمی كوردستان دەكەن. كەواتە، دەبێت وەڵامی هەرێمی كوردستان»نا»یەكی توند، بەڵام ئاشتیانە بێت. واتە شمشێرێكی بەهێز بەرزبكاتەوە بۆ پاراستنی ئاشتی.
پرۆفیسۆر مایكل گەنتەر تایبەت بۆ گوڵانی نووسیووە
دوای دۆڕانی لە شەڕی یەكەمی كەنداودا، حكومەتی عێراق ناچاركرا لە سێ پارێزگا سەرەكییە كوردییەكەی باكووری عێراق بكشێتەوە. ئەمەش بۆشایی دەسەڵاتی خوڵقاند كە بە خێرایی لەلایەن سەركردایەتی سیاسیی كوردەوە پڕكرایەوە، كە مەبەستم پارتی دیموكراتی كوردستانە بە سەرۆكایەتی مسعود بارزانی و یەكێتیی نیشتیمانی كوردستانە بە سەرۆكایەتی جەلال تاڵەبانی.
لە ماوەی شەو و ڕۆژێكدا، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوایەتی كوردی خۆی لە بزووتنەوەیەكی چەكداری پێشمەرگانەوە-كە ئەركی سەرەكیان شەڕكردن بوو لە دژی هێزە ئەمنیەكانی عێراق لە شاخەكاندا- گۆڕی بۆ حكومەتێكی مەدەنیی تاوەكو كاروبارەكانی كوردەكان بەڕێوەببات. بە دەگمەن ڕوویداوە لە مێژوودا كە ئەم پرۆسەی ئاڵوگۆڕە بەو خێرایی و بەو سەركەوتوییە ڕووبدات! نهێنی ئەم سەركەوتنە مەزنە بریتی بوو لە هاوپەیمانی ئەمری واقیعی ئەمریكا و دیپلۆماسیەتی ژیرانەی خودی كوردەكان خۆیان كە توانیان خۆیان لە ناكۆكییەكی سەربازی لابدەن. ئەكرێت پێچەوانەی سەركەوتنە خێراكەی كوردەكان لە حاڵەتی فەلەستیندا بەدی بكەین كە نەیانتوانی ئاڵوگۆڕێكی لەم چەشنە بهێننەدی.
هەروەها ئەم ئاڵ و گۆڕە كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ و درێژخایەنی لەسەر خودی خەباتی ڕزگاریخوازی و نەتەوەخوازی كورد هەبوو. واتە لەبری ئەوەی لە ڕێی یاخیبوونەوە ئۆتۆنۆمی بەدەست بهێنن و لە مەودای دووردا قەوارەیەكی سەربەخۆی كوردی دروست بكەن، سەركردایەتی كورد پێی وابوو بۆ پێكهێنانی دەوڵەت، بنیاتنانی دامەزراوەكان كاراترین ستراتیژیەتە بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجانە. بێجگە لەماوەی شەڕە ناوخۆییە خراپەكەیان كە لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەكاندا روویدا، ئەوا هەرێمی كوردستان هەر لە ساڵی 1991ـەوە بەرەو دەوڵەتێكی ئەمری واقیع گەشەی كرد، كە لە هەموو لایەنەكانەوە كاروبارەكانی خۆی بەڕێوە دەبات.
لە ڕاستیدا، لە ساڵی 2003وە، هەرێمی كوردستان گەشەكردووترین و سەلامەتترین بەشی عێراق بووە، بە تەواوەتی دوور بووە لەو پشێویە سیاسی و شەڕە ناوخۆییەی بەشەكانی دیكەی عێراقی گرتەوە. لە هەمووشی گرنگتر، لەم ماوەیەدا هەرێمی كوردستان بە پرۆسەیەكی درێژخایەنی بەدیموكراتیكردندا تێپەڕی، ئەگەرچی ئەم پرۆسەیە لە هەموو لایەنەكانیەوە سەركەوتوو نەبوو. كوردستان كە دواكەوتووترین هەرێمی عێراق بوو لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، بووە ڕەمزی بەرەوپێشچوونی سیاسی. دووبارە دەبێت جەخت لەسەر ئەوە بكەینەوە كە ئەمە لە ڕێی گرتنەبەری ڕێگایەكی ئاشتیانەوە بەدەستهاتووە، لەبەر ئەوەی شەڕكردن لەگەڵ بەغدا هەموو ئەو دەستكەوتانە دەخاتە مەترسیەوە كە تا ئێستا بەدەستهاتوون.
لەگەڵ ئەوەشدا، هەر كەسێك دەسەڵاتی بەدەستەوە بێت لە بەغدا، بەلایەوە زەحمەتە هەرێمی كوردستان ئۆتۆنۆمی هەبێت (خۆی كاروبارەكانی خۆی بەڕێوەببات) و هەوڵدەدات دووبارە بیخاتەوە ژێر حكومڕانی توندی بەغداوە. چەندین ڕێگای جیاواز بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە تاقیكراونەتەوە. بۆ نموونە، بەم دواییە، بەغدا ڕەتیكردەوە بودجەی پێشمەرگە بكاتە بەشێك لە بودجەی فیدراڵی، بە بیانووی ئەوەی پێشمەرگە بەشێك نەبوونە لە سیستمی بەرگری عێراقی.
سەرۆكی وەزیرانی عێراق، نوری مالیكی، ڕایگەیاند تەنیا ئەو كاتە بودجەی پێشمەرگە دەدات كە ملكەچی دەسەڵاتە فیدراڵیەكەی بن. هەروەها مالیكی ئیدانەی بوونی بەردەوامی سەربازە توركەكانی كرد، كە لە ساڵی 1995ـەوە بنكەیان هەیە لە باكوور.
هەرچۆنێك بێت، بە ڕەوچاوكردنی مێژووی پڕ جینۆسایدی پەیوەندییەكانی بەغدا لەگەڵ كوردەكاندا، ئەوا كوردەكان كارێكی گێلانە دەكەن دوا زەمانەتی خۆیان بخەنەژێر ڕەحمەتی مالیكیەوە. لە ڕاستیدا بەرپرسێكی باڵای وەزارەتی كاروباری پێشمەرگە گوزارشتی لە بۆچوونێكی ڕاست و دروست كرد كاتێك داواكەی مالیكی بە «خەیاڵپڵاوی». وەسفكرد. لەوەش زیاتر، پێشنیاری مالیكی بۆ دروستكردنی فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەكانی دیجلە كە چەند یەكەیەكی كەركوك لە خۆبگرن ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە تا چەند كارەكانی دەبنەهۆی هەڵكشانی گرژی و هەڕەشە لە بوونی هەرێمی كوردستان دەكەن. كەواتە، دەبێت وەڵامی هەرێمی كوردستان»نا»یەكی توند، بەڵام ئاشتیانە بێت. واتە شمشێرێكی بەهێز بەرزبكاتەوە بۆ پاراستنی ئاشتی. تاوەكو ئەو كاتەی كوردەكان ئەم سیاسەتە ژیرانەیە دەگرنەبەر كە بریتییە لە پاراستنی ئاشتی لەڕێی هێزەوە، ئەوا هاوپەیمانە ئەمریكیەكانیان پشتیوانیان دەكەن. ئەگەر كەسێكیش پەنا بۆ شەڕ دەبات، با ئەو لایەنە بەغدا بێت، چونكە ئەو كاتە ئەمریكا و ڕەنگە توركیاش كاردانەوەیان هەبێت بۆ پاراستنی هەرێمی كوردستان، لەبەر ئەوەی ئەمە لە بەرژەوەندیاندا دەبێت. لەوەش زیاتر، هەمیشە ئەوەتان لە یاد بێت كە كوردستان وەك هەرێمێكی فیدراڵی لە چوارچێوەی عێراقدا، هەموو ئیمتیازەكانی سەربەخۆیی هەیە بێ ئەوەی دووچاری دژواریەكانی بێتەوە.
لە ڕاستیدا، دەكرێت ئەوە بڵێین كە هۆكاری سەرەكی سەركەوتنەكانی هەرێمی كوردستان دیپلۆماسییەتی ژیرانەكەی بووە كە توانیویەتی بەسەر هێڵێكی باریكدا بڕوات، وەك هەرێمێكی فیدراڵی لە عێراقدا. مایەی دڵتەنگی دەبێت ئەگەر هەرێمی كوردستان سەرمەستی سەربەخۆبوونێكی پێشوەخت و تەمەن كورت بیگرێت، كە بۆی هەیە زۆر بە خێرایی سەربكێشێت بۆ گۆشەگیربوون و تەنانەت بۆ دوژمنایەتیەكی نێودەوڵەتی. چونكە لە كۆتاییدا سەربەخۆیی بەدەست دەهێنرێت، بەڵام لە كاتی گونجاودا، ئارامگرتن فەزیڵەتە و لە بارودۆخێ ئێستادا دەبێتە مایەی پاراستنتان.