پێموایە گرنگترین لێكتێنەگەیشتن سەبارەت بە شەڕ و ئاشتی ئەوەیە كە پێی وایە شەڕ و ئاشتی دووجەمسەری دژبەیەك نین، ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە دەگەڕێتەوە بۆ چۆنیەتی تێگەیشتنی تیۆلۆژیە لە چەمكی ئاشتی لە نێو ئایینە ئیبراهیمییەكاندا، كە تیایدا ئاشتی بەهەشتێكی یۆتۆبیایە، هەر لەو تێگەیشتنەدا شەڕ، واقیعی جیهانە تاڵەكەیە و چەندین وشەی وەك شەڕ و شەیتان بە لۆژیكی تیۆلۆژی تێدا دەبینرێت.
لێرەوە وای بەباش دەزانم لە تیۆلۆژیا دووركەوینەوەو بەشێوەیەكی راستەقینە سەیری خودی توندوتیژی بكەین، كە لەهەردوو حاڵەتی شەڕ و ئاشتی روودەدات، بێگومان ئەوە ئاشكرایە ئەگەر بەراورد بكەین ئەوا توندوتیژی و كوشتن لە حاڵەتی شەڕ بەبەراورد لە حاڵەتی ئاشتی زیاترە، بەڵام تەنگژە بەشێكی بەردەوام و نەگۆڕی گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی و كۆمەڵگاكانە لەهەموو كاتێكدا، بەڵام ئەو كارەی كە ئێمەی بونیادنەرانی ئاشتی (Peacebuilers) بیكەین، نە بنبڕكردنی تەنگژە و نە بەڕێوەبردنی تەنگژەكەشە، بەڵكو وەرچەرخانی تەنگژەكەیە بۆ ئەوەی دەرهاویشتەی زیانەكانی توندوتیژی كەمبكەینەوە،ئەمەش لەبەر ئەوەیە تەنگژەی مەدەنی و بەرهەمهێن باشترین گۆڕانكاری بەدوای خۆیدا دەهێنیت، لە نێویشیاندا پەرەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئیتنی و یەكسانی جەندەری.
ئەوجا لەبەر ئەوەی لە كاتی ئاشتیشدا تەنگژە بوونی هەیە، ئەوا ئێمە و هاوپیشەكانمان لەبواری وەرچەرخانی تەنگژە، پێمانوایە لە ساتە هەر سەختەكانی شەڕیشدا ساتێك بۆ ئاشتی و خۆشەویستی و داهێنان، ئەوەی لێرەدا بۆ ئێمەی توێژەر و رۆژنامەنووسان جێگەی هەڵوەستەیە ئەوەیە، كە دان بەم واقیعەدا دەنێین و دیراسەتی دەكەین و دەیكەینە بەشێك لەیادەوەریی كۆمەڵگە لە ئاییندەدا، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كەس بە ئاسانی ناتوانێت رابردوو خراپ بلۆك بكات و راستەوخۆ هەوڵبدات هەنگاوی باش بۆ ئاییندە هەڵبگرێت، لەبری ئەمە پێویستە لەسەر شتی باش بونیاد بكات، ئەمە دەبێت لەساتە سەختەكانیشدا بەو جۆرە بێت و دەبێت ئەمە بكرێتە بنەمایەك بۆ بەرەوپیشەوەچوون، من دڵنیام خوێنەرانی گۆڤارەكەتان زۆر باش لە مەبەستەكەم تێدەگەن، لەبەر ئەوەی وێرای ئەوەی لەساتە ناخۆشەكانی شەڕدا كارەسات هەبووە، بەڵام دڵی لێبوردەیی و گەورە بوونی هەبووە و شاعیر هەبووە، هەروەها یاریی منداڵانیش بوونی هەبووە.
بەرەو پێشەوەچوونی ئاشتی و دیموكراتی پرۆسەگەلێكی بەسەبرن، بۆیە ناكرێت بەهۆی تەنگژەی بەردەوامەوە بێ ئومێد بین، بۆیە پێویستە لەسەر توێژەران و رۆژنامەنووسان ئەو بەرپرسیارێتییە لەئەستۆبگرن لەپێناو شیكردنەوە و خوێندنەوەی ناكۆكی وەكو دیاردەیەكی هەڵكشاو، كاربكەن بۆ دۆزینەوەی رێگەچارەی دیكە و باشتر بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، هەر لەبەر ئەمەشە بوونی كۆمەڵگە دەبێتە دیاردەیەكی پێویست، لەبەر ئەوەی لەناو كۆمەڵگەی مەدەنی دەكرێت جیاواز بین و بۆچوونەكانمان وەك یەك نەبێت، بەڵام مەرج نییە توندوتیژی لەنێوانماندا رووبدات، ئەمەش وادەكات بتوانین بەڕێگەی دیالۆگ خۆمان كێشەكانی خۆمان چارەسەر بكەین، لەم رووەوە پەروەردە زۆر گرنگە بۆ كۆمەڵگەی دوای شەڕ، بەتایبەتیش پەروەردەكردنی كچان و ئافرەتان چونكە ئەوان بەرپرسیارییەتی پەروەردەی نەوەی داهاتوویان دەكەوێتە سەرشان، ئەمەش مانای ئەوەیە پێویستە نەوەی داهاتوو زمانی دیالۆگ بزانێت نەك زمانی چەك.
بەڕای من گرنگە كە تەنگژە لۆكاڵ بێت یان هەرێمی لەسەر ئاستی فراوانی جیهان بزانرێت، بۆیە من هەوڵی گۆڤارەكەتان بەرز دەنرخێنم كە لەو پەڕی جیهانەوە هەوڵتان داوە لەسەر ئەم پرسە بیروبۆچوونی پرۆفیسۆرێكی ئەمریكی وەربگرن، لەم باردۆخەدا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت جۆرە تۆڕێكی دڵنیایی پێكبێنێت – لێرەشدا مەبەستم لە تۆڕێكی مەعنەوییە نەك سزای ئابووری یان ناردنی سوپا – لەپێناو یارمەتیدانی كۆمەڵگە تازەپێگەیشتووەكان بۆ مانەوەیان لەمیانی ڕەشەبا جیاوازەكانی پەرەپێدان، هیوادارم پەیوەندی بە بیرمەندەكان لەسەرتاسەری جیهاندا بكەن و ئەم پرسیارانەیان ئاڕاستەبكەن كە بۆ منتان ناردووە. ئێمە لە ئەنستتیۆتی كرۆك-دا، كە من تێیدا ئەندامم، بەردەوام زاراوەی «بونیادنانی ئاشتی» بۆ هەموو پارچەكانی جیهان دەنێرین نەك تەنیا بۆ مەبەستی «درووستكردنی ئاشتی» بەڵكو بۆ فێركردنی سەركردە لۆكاڵەكان لەبارەی چۆنییەتی ئاخاوتن بە زمانی ئاشتی، كە پاش ئەوەی چەندین ساڵ جەنگیان كردووە، لێرەدا پێم باشە بایەخ بەم دوو كتێبە بدەن، یەكەمیان وەرچەرخانی تەنگژە و دووەمیان باوەڕی ئەخلاقی ((John Paul Lederach>s works، The Little Book of Conflict Transformation and The Moral Imagination.)) لە كتێبی یەكەمدا پڕۆفیسۆر لێدێرێخ جیاوازی دەخاتەڕوو لەنێوان نەهێشتنی ناكۆكی و بەڕێوەبردنی ناكۆكی و وەرچەرخانی ناكۆكی، لە كتێبی دووەمدا پڕۆفیسۆر لێدێرێخ هەموومان بانگێشت دەكات بۆئەوەی ببین بە هەڵگری «باوەڕی ئەخڵاقی - Moral Imagination» كە هەموو مرۆڤێك لە ساتەكانی شەڕەوە تاكو ساتەكانی ئاشتی هەیەتی. لەڕاستیدا، پێویستە ئەوە ببێت بە بناغەیەكی پتەو بۆ بونیادنانی دیموكراسییەت.
دیموكراسییەت تەنیا وەڵام نییە بۆ كێشەكانی كۆمەڵگە، لەبەر ئەوەی لەم جیهانەدا چەندین وڵاتانی دیموكراتی گەورە هەن بەڵام لەهەمان كاتیشدا گەورەترین پێشێلكارن لە مافەكانی مرۆڤدا!
ئەمریكا لە «شەڕی دژە تیرۆر» دا رابەرایەتیی جیهانی كردووە، بەڵام لەبەر ئەوەی بەشێوەیەكی ئاڵۆز پێناسەی تیرۆری كردووە ئەوا مەترسییەكی گەورەی خستۆتە سەر دیموكراسییەكەمان، هەربۆیە دیموكراسییەت، هاوشێوە لەگەڵ ئاشتی، دەرمانێك نییە بۆ چارەسەر. بەڵكو چەند زیاتر لە سەدەی 21ـەمیندا هەنگاو هەڵگرین ئەوە كۆمەڵگەكانمان زیاتر بانگێشتی هەر یەك لە ئێمە دەكات بۆ ئەوەی ببین بە هەڵگری «باوەڕی ئەخڵاقی» و كۆششبكەین بۆ خۆشەویستیی بۆ مرۆڤایەتی كە لە ئایینەكانماندا هەیە.
هیوادارم ئەمە بۆتان سوودبەخش بێت، ئەگەر وەكو خۆی بڵاویدەكەنەوە دەتوانن ئەم ناونیشانەی لای خوارەوەی بۆ دانێن، یانیش ئێوە دەتوانن ناونیشانێكی بۆ دەستنیشان بكەن:
«وەرچەرخانی ناكۆكی لەو كۆمەڵگانەی كە لە جەنگ دەرچوونە».
«Conflict Transformation in Societies Emerging from War»
دەتوانن بابەتی دیكەم بخوێننەوە كە من نووسیومە لەسەر ئاشتی و جەنگ لەدژی تیرۆر ...و تاد. ئەگەر پێشوەختە پرسم پێبكەن مافتان پێ دەبەخشم بۆ بڵاوكردنەوەی نووسینەكانم، بۆنموونە بابەتێكم هەیە لەژێر ناونیشانی: پێویستە منداڵەكانمان لەبارەی توندوتیژییەوە فێری چی بكەین ؟».
سوپاستان دەكەم.
* پڕۆفیسۆر لە ئەنترۆپۆلۆجیا لە زانكۆی نۆتردام، هەروەها ئەندامە لە ئەنستتیۆتی( Joan B. Kroc ) بۆ دیراساتی ئاشتیی نێودەوڵەتی، پسپۆر لە ئایین و ناكۆكی و بونیادنانی ئاشتی.