نووسەرانی خۆمان و بێگانەش هیچ نووسراوێك یان توێژینەوەیەكی ئەوتۆیان دەربارەی مێژووی ئابووری كوردستان نەنووسیوە، بێگومان ئەوەش بۆتە هۆی دروستبوونی كەلێنێكی گەورە لەمێژووی نووسراوی كوردستاندا. لەبەر نەبوونی سەرچاوەی باوەڕپێكراو دەربارەی مێژووی ئابووری كوردستان سانا نییە بۆ هیچ كەسێك خۆی لە قەرەی نووسینی ئەو بابەتە بدات.
چەمكی زانستی مێژووی ئابووری لە دوو سەرچاوەی سەرەكیەوە رێچكەی گرتووە(زانستی مێژوو و زانستی ئابووری). یەكەم نووسراو دەربارەی مێژووی ئابووری لەساڵی 1514 لەلایەن بیرمەندی فەرەنسیەوە (گیلیۆم بیود)ـەوە لەژێر ناونیشانی (خوێندنەوەیەك دەربارەی ئاسس**) نووسراوە. لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشی بورژوازی لە سەدەكانی شازدەو و هەژدەدا بیرو راو پرسیار دەربارەی مێژووی دارایی و بازرگانی و ...تاد. واتە دەربارەی مێژووی چالاكییە ئابوورییەكان وەك پێداویستیەكی مێژوویی هاتە كایەوە، لەو كاتەوە مێژووی ئابووری وەك زانست لەدایكبوو، كار و بەرهەمەكانی (ویلیام پێتی) بەناونیشانی(دەربارەی باج و كۆكردنەوەی) كە لە ساڵی (1662) دا بڵاوكراوەتەوەو بەرهەمە بەنرخەكەی (ئادەم سمیت) بەناوی(سامانی نەتەوەكان)ـەوە كە لەساڵی (1776) دا بڵاوی كردەوە زیاتر زانیاریان دەربارەی مێژووی ئابووری دەوڵەمەنتر كرد. دوابەدوا لەگەڵ پەیدابوونی سیستمی سەرمایەداری و بەتایبەتی لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا مێژووی ئابووری بووە زانستێكی سەربەخۆ. هیگل و ماركس بەردی بناغەی شیكردنەوەی دیالێكتیان بۆ مێژووی ئابووری داڕشت. ئەوەی پێویستە لێرەدا بوترێت بەشێوەیەكی گشتی ئابووری و چالاكییە ئابوورییەكان هێزی پاڵپێوەنەری مێژوون، بەڵام ئەوەی من لەم نووسینەدا مەبەستمە باسكردنە لەمێژووی ئابووری وەك زانستێكی كۆمەڵایەتی. بێگومان هەموو مێژوویەك سەرەتایەكی هەیە، دیارە مێژووی ئابووری هەر كۆمەڵگەیەكیش مێژوویەكی دەستپێكردنی خۆی هەیە، بۆ نموونە چەندان نووسین و لێكۆڵینەوە دەربارەی مێژووی ئابووری بەریتانیا، ئەڵمانیا، ئیتالیا...تاد نووسراون، جگە لەوەش مێژووی ئابووری وەك ماددەیەكی سەربەخۆو سەرەكی لە زانكۆ جیهانییەكانی وەك(ئەكسفۆرد، كەمبریج، هارڤارد، مۆسكۆ..تاد) دەخوێندرێت. دیارە كوردیش هەر وەك میللەتانی دیكە هەر لە سەرەتاوە لەسەر خاكەكەی خۆی چالاكی ئابووری نواندووە. ئەوەی پێویستە تیشكی بخەینە سەر چ مێژوونووسە بیانییەكان و چ گەڕیدە بیانییەكان كە دەربارەی مێژووی گەلی كورد نووسیویانە تەنیا بەشێوەیەكی گشتی و لاوەكی ئاماژەیان بە رەوشی ئابووری و مێژووی ئابووری كوردستان داوە، بۆ نموونە مێژوونووسی روسی گەردلێڤسكی لە بەرهەمە مێژووییەكانیدا توخنی ئەو باسانە كەوتووە، هەروەها گەڕیدەی ناوداری تورك ئەولیا چەلەبی لە سیاحەتنامەدا ئاماژە بە پێوەندی ئابووری و بازرگانیی كورد لەگەڵ ئەو مەڵبەندو ناوچانەی نزیك كوردستان داوە، چەندان رۆژهەڵاتناس و مێژوونووسانی تری بیانی بە هەمان شێوە ئاماژەیان بە رەوشی ئابووری كوردستان داوە. مێژوونووسەكانی خۆشمان بە تایبەتی شەرەفخانی بەدلیسی و مامۆستا محەمەد ئەمین زەكی بەگ، ئەوانی تریش بەهەمان شێوەی مێژوونووسە بیانییەكان بەشێوەیەكی گشتی و لاوەكی باسیان لە مێژووی ئابووری كوردستان كردووە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجەو پێویستە ئاماژەی پێبدەین دكتۆر كەمال مەزهەر كە لە زۆربەی نووسینەكانیدا بەشێوەیەكی فراوانتر و باشتر و زانستیانەتر ئاماژەی بە رەوش و رۆڵی ئابووری كوردستان داوە، بە تایبەتی لە وتاری(چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی چینی كرێكاری كورد)، ئێستا كاتی ئەوە هاتووە بپرسین ئایا بۆچی ئابووری كۆمەڵگەیەك پێشكەوتووترە لە ئابووری كۆمەڵگەیەكی تر؟ بەبۆچوونی من ئابووری خۆی لەخۆیدا نابێتە هۆكاری پێشكەوتن، هەرچەندە ئەو وڵاتە یان ئەو كۆمەڵگەیە دەوڵەمەند بن بە سەرچاوە سرووشتی و مرۆییەكان، پێشكەوتنی ئابووری بەستراوە بەجۆری چالاكی ئەو كۆمەڵگەیەوە، چونكە گەل خاوەنی مێژووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە مێژوودا سەركردە وەك تاكە كەس دەتوانێت گەورەترین رۆڵ ببینێ لە گۆڕینی كۆمەڵگە لە بارێكەوە بۆ بارێكی پێشكەوتووتر، گەر سەرنج لە مێژووی ئابووری گەلان و وڵاتانی جیهان بدەین دەبینیین پێشكەوتنیان بەستراوە بە سەركردەیەكەوە، واتە بە كەسایەتیەكی تایبەتەوە. بۆ نموونە هاندەر و رێنیشاندەری ریفۆرمی ئابووری لە ئەڵمانیا (مارتین لۆتەر) بوو كە پێشنیارەكانی لە (95) بەندا بڵاوكردەوە، تەنانەت كارڵ ماركس بە (ریشسپی ریفۆرمی ئابووری ئەڵمانی) ناوی دەبات. ژاپۆنییەكان شاهێنشا (سیكۆتۆ-تایسی) بەیەكەمین رێفۆرمخوازی وڵاتەكەیان لە قەڵەم دەدەن، كاكڵەی بیرۆكەكەی لە (17) یاسادا لە ساڵی (604) دا پێشنیار كرد. راستیەكەی بابەتەكەی ئێمە ئەوە نییە سەرژمێرییەك بەناوی سەركردەو رێفۆرمخوازەكانی گەلانی جیهان بكەین. مێژووی ئابووری كوردستان لەسەر نموونەی ئابووری هەرێمی كوردستان و رۆڵی نێچیرڤان بارزانی لە دروستكردنی ئەو مێژووەدا. لەوەتی دەوڵەتی ماد نەماوە، چەندان دەوڵەت و میرنشینی تری سەربەخۆ و نیمچە سەربەخۆی كوردی سەریان هەڵداوەو لە ناوچوون، بەڵام بەداخەوە هیچ سەرچاوەیەكی ئەوتۆمان لەبەردەستدا نییە، ئەگەر ئەو قۆناغە تێبپەڕێنین و بێینە سەر مێژووی نوێی گەلەكەمان، واتە مێژووی سەدەی بیستەم و دابەشكردنی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی دراوسێدا، ئەوا دەتوانیین ئاماژە بە حكومەتەكەی شێخ مەحمودی نەمر بكەین لە باشووری كوردستاندا، لەبەر هەرهۆیەك بێت كەمی تەمەنی ئەو حكومەتە یان هەر هۆیەكی دیكە، ناتوانین باس لە ریفۆرمی ئابووری و گەشەی ئابووری كابینەی حكومەتەكەی شێخی نەمر بكەین. دواتریش بەهەمان شێوە لە حكومەتەكەی پێشەوا قازی محەمە لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا ناتوانیین ئاماژە بە پێگەو هەیمەنەی ئابووری حكومەتەكەی بدەین. لەو كاتەوە تاكو راپەڕینە شكۆدارەكەی ساڵی(1991)ی خەڵكانی باشووری كوردستان هیچ هەلێكی تری ئەوتۆ بۆ گەلەكەمان لە دامەزراندنی ناوچەی سەربەخۆ یان نیمچە سەربەخۆدا نەهاتۆتە كایەوە، كە لە ئەنجامدا توانرا ناوچەیەكی نیمچە سەربەخۆ لە باشووری كوردستاندا دابمەزرێندرێت. ئەوەی شایستەی ئاماژە پێدانە هەر لەدوای جەنگی دووەمی جیهانیەوە تاكو راپەڕین بەهۆی شۆڕشە یەك لە دوای یەكەكانەوە دژی رژێمە جیاوازەكانی بەغدا، ئێمەی كورد هیچ ئەزموونێكی ئەوتۆمان نەبووە لە بەڕێوەبردندا، بە تایبەتی لە بواری ئابووریدا. ئەوەی ئاشكرایە هەر لەو كاتەوە سەركردایەتی سیاسی كورد بە گشت كەموكوڕییەكەوە هەوڵی دامەزراندنی یەكەكانی بەڕێوەبردنی لە ناوچە ئازادكراوەكاندا دەستپێكرد، خوێنەر مافی خۆیەتی بپرسێت ئایا چ روویەكی لێكچوو لەنێوان كوردستان و رووسیادا و نێچیرڤان بارزانی و پێتەری گەورەدا هەیە؟ لەكۆتایی سەدەی هەڤدەهەمدا واتە سێ سەد ساڵ لەمەو پێش رووسیا دواكەوتووترین وڵاتی ئەو كاتە بوو لە گشت بوارەكاندا بە تایبەتی لە بواری ئابووریدا، هەژاریی و نەداریی و كەمدەرامەتیی و خراپی رێگەوبان و ...تاد. گشت رووسیای گرتبۆوە، پێتەری گەورە رووسیایەكی لەو شێوەیەی بە میرات بۆ جێمابوو. مێژوونووسان بەبێ جیاوازی نازناوی گەورەیان بەخشی بە پێتەر، وەك مەزنترین و گەورەترین رێفۆرمكاری ئەو سەردەمەی رووسیا. پێتەری گەورە دەیزانی تەنیا بەهۆی ئابووریەكی تۆكمە و پتەو، دەتوانێت سوپایەكی بەهێز و كارا دابمەزرێنێ، بە واتایەكی دیكە هاندەر و پاڵنەری سەرەكی پێتەری گەورە بۆ ریفۆرمی باری ئابووری بەهێزكردنی هێزی سەربازی رووسیا بوو.
هەرە ریفۆرمە گرنگەكانی پێتەر بریتی بوون لە:
ریفۆرم لە(بەڕێوەبردندا، سوپا، پەروەردەو فێركردن پێوەندی كەنیسە بە حكومەتەوەو ریفۆرمی ئابووری..). لە ماوەی حوكمڕانی پێتەردا زیاد لە (200) كارگەی بەرهەمهێنان دامەزرێنرا كە بووە هۆی پەیدابوونی شار و شارۆچكەی نوێ بە تایبەتی لە ناوچەی ئۆڕاڵدا وەك شارەكانی (ئیكەتینبورگ، نیژنی تایگە، توڵە، نیڤیانسك) ئێستاكەش ئەو شارانە بە بڕبڕەی پشتی پیشەسازی رووسیا دەژمێردرێن. بەم شێوەیە لەكاتی پێتەردا سەنتەری گەورەی پیشەسازی و بازرگانی دامەزراو بەهۆی نەبوونی كادرو پسپۆری شارەزا لە بەڕێوەبردندا بە سەدان گەنجی رووسیای رەوانەی وڵاتانی رۆژئاواكرد بە تایبەتی بۆ ئەڵمانیا. جگە لەوەش گرنگیەكی زۆری دا بە كەرتی دارایی و هەمیشە هەوڵی گەڕان بوو بە دوای سەرچاوەی داراییدا. بەم شێوەیە لە سەردەمی پێتەردا توانی ژێرخانی ئابووری رووسیا بە شێوەیەك دابمەزرێنێت كە نەوەكانی دواتر بتوانن سوودی لێوەرگرن و پەرەی زیاتری پێبدەن. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ كوردستانەكەی خۆمان، ساڵەكانی (1991-2003) ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمی كوردستان دوو ئابڵوقەیان لەسەربوو، تەنانەت وڵاتە دراوسێكانی وەك توركیا و ئێران و سووریا لە هەوڵێكی بێووچانی تێكدەرانەدا بوون، لە مەترسی ئەوەی نەوەك ئەم دەردە كوردەكانی لای خۆشیان بگرێتەوە.
حكومەتی هەرێمی كوردستان نەیتوانی وەك پێویست كاروباری ئەو ناوچەیە بەڕێوەببات كە بەدەست شەڕی ناوخۆی چەند ساڵەو هەڵمەتی جینۆسایدی حكومەتی عێراق لەنێوان ساڵەكانی (1961-2003) دا بووە، هاوكات كێشەیەكی دیكەشی بەرەو روو بووەوە، ئەویش نەبوونی سەرچاوەی بژێوی و كەمدەرامەتی و نەداری، نەبوونی ئەزموونی بەڕێوەبردنی وڵات. بێتوانایی، گەندەڵیی، مەحسوبییەت، پاشماوەی بیركردنەوەی پەروەردەكراوی سەردەمی رژێمی بەعس. لەبەر ئەو هۆیانەی پێشوتر و چەندان هۆی تری لاوەكی حكومەتی هەرێم كوردستانێكی لەو شێوەیەی بە میرات لە رژێمی سەدام بۆ جێمابوو. هەر نەتەوەیەك رزگاركەر و ریفۆرمخوازی خۆی لە كاتی پێویستدا تێدا هەڵكەوتووە كە توانیوێتی تواناكان بە شێوەیەكی راست و دروست ئاڕاستە بكات. لە رووسیا پێتەری گەورە، لە كوردستان نێچیرڤان بارزانی. هەروەك ئاشكرایە كەسایەتی رۆڵی خۆی دەبینێت، كەسایەتییەكی وەكو نێچیرڤان بارزانی كاریگەرییەكی تەواوی لەسەر گشت پێشكەوتنەكانی هەرێمی كوردستان هەبووە، چونكە (10) ساڵ سەرۆكایەتی دوو كابینەی حكومەتی هەرێمی كردووە. هەر وەك پێشتریش ئاماژەمان پێدا هەرچەندە هەرێم تا ناوەڕاستی ساڵی(2003) واتە تاكو پرۆسەی ئازادی لە بارودۆخێكی تایبەتدا بوو، هەبوونی بودجەیەكی سنووردار و كوردستانێكی وێران و نەبوونی ژێرخانی ئابووری و كێشمەكێشی سیاسی و هەبوونی دوو ئیدارەیی و...تاد. لەگەڵ ئەو هەموو بەربەست و ئاستەنگانەشدا بە حیكمەتی سەرۆكی هەرێم و حكومەتی هەرێم بە سەرۆكایەتی نێچیرڤان بارزانی توانیوێتی ئەو كوردستانە وێرانە بكات بەو كوردستانەی ئەمڕۆكە. دەكرێت بە راشكاوانە بڵێین دەسكەوتە مەزنەكانی هەرێمی كوردستان لە گشت بوارەكاندا بە تایبەتی لە پتەوكردنی پێگەی ئابووری هەرێمدا كە وڵاتانی ناوچەكەو ئەوروپاو ئەمریكاو وڵاتانی دیكەش ئەمڕۆكە حیسابی بۆ دەكەن، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی كابینەی پێنجەم كە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكایەتی دەكرد. دیارە لەم سەردەمەدا بەهیچ شێوەیەك ناتوانرێت باس لە هەر پڕۆژەیەكی ئابووری بكرێت بەبێ هەبوونی كارەباو سووتەمەنی، كابینەی پێنجەم بەسەركەوتووانە توانی ئەو دوو كەرتە ئابووریە دابمەزرێنێت كە دەبێتە داینەمۆی پێشكەوتنی گشت كەرتە ئابوورییەكانی دیكە. نێچیرڤان بارزانی خۆی لە رێوڕەسمی كردنەوەی پاڵاوتگەی نەوتی گردی خورماڵەدا وتی(وێڕای بەجێگەیاندنی ئەركی ئاسایی خۆم و پێشكەشكردنی پڕۆژەی خزمەتگوزاری و هەوڵدان بۆ باشكردنی گوزەرانی هاووڵاتیان دوو ئاواتی سەرەكیم هەبوو كە حەزم دەكرد جێبەجێ بن، ئەوانیش دابینكردنی كارەباو سووتەمەنی بوو بۆ هەرێمی كوردستان). ئەمڕۆكە هەرێمی كوردستان بۆتە خاوەنی بەرهەمهێنەری وزە، هەر ئەوەشە بۆتە هۆی دروستكردنی پێگەیەكی ئابووری و سیاسی بەهێزی هەرێم لە ناوچەكەو لە جیهاندا. سیاسەتی ئابووری بەتایبەتی سیاسەتی نەوتی كابینەی پێنجەم لەسەر بنەمایەكی وا پتەو بنیادنراوە كە ئەمڕۆكە بەهۆی ئەو سیاسەتەوە هەرێمی كوردستان كەوتۆتە سەر نەخشەی وزە لە جیهاندا. ماڵپەڕی بیزنیس ئینسایدی نێودەوڵەتی تایبەت بە بواری وزە راپۆرتێكی رۆبێرت راپیەری بڵاوكردۆتەوە لە ژێر ناونیشانی «هەرێمی كوردستان دەتوانێت پێویستییە ستراتیژییەكانی سەرچاوەی وزە بۆ ئەوروپا دابین بكات» كە تێیدا ئاماژە بە گرنگی هەرێمی كوردستان دەكات لەرووی سیاسی و ستراتیژییەوە. جگە لەوەش دەرهێنانی غازی سرووشتی لە سەردەمی كابینەی پێنجەمدا بۆتە هۆی ئەوەی كە هەرێمی كوردستان یەكێك بێت لە لایەنە گرنگەكانی پڕۆژەی هێڵی(ناباكۆ)، (مارك گرۆسمان) جێگری وەزیری دەرەوەی پێشووی ئەمریكاو(ویسمۆن هاندیرسۆن ئێدیتۆر) لە بەرنامەی سیاسەتی وزە و كەنداو لە ئینستیتۆتی واشنتۆن، بابەتێكی هاوبەشیان سەبارەت بە پڕۆژەكەی (ناباكۆ) بڵاوكردۆتەوە و لە بابەتەكەدا هاتووە بەرپرسانی پڕۆژەی (ناباكۆ) دەڵێن: «لە ناوچەی كوردیی هەرێمی كوردستانی عێراق، رێژەیەكی زۆر گازی سرووشتی بۆ پڕۆژەی (ناباكۆ) دابین دەكرێت. ئەم پڕۆژەیە، زەمینەیەك دەڕەخسێنێ كە توركیا و كورد پتر لەگەڵ یەكتر رێك بكەون» بێگومان ئەو دەسكەوتە مەزنانەو چەندان دەسكەوتی گرنگی تریش لە بوارە جیاجیكانی تر بوو بە سەرەتای دانپێدانانی نێودەوڵەتی بۆ پرۆسەی حوكمڕانی كوردستان، چەندان بەڵگەی نێودەوڵەتی و پێشوازیكردنی سەرۆكی هەرێم بە فەرمی لە ناوچەكەو وڵاتانی تری جیهاندا ئاماژەن بۆ سەركەوتنی پرۆسەی سیاسی كوردستان، بۆ یەكەمجاریش لە مێژووی كوردا لە ئەنجومەنی ئاسایش بە فەرمی ناوی حكومەتی هەرێمی كوردستانی خستووەتە راپۆرتەكانی ساڵانەی، لە سەردەمی كابینەی پێنجەم بوو كە بەدەیان كونسوڵگەری و فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی لەهەولێری پایتەخت كرایەوە. هەرچەندە ناحەزانی ناوخۆیی و دەرەكی چاویان بەم هەموو پێشكەوتنە خێرایانەدا هەڵنایەت، بەڵام رۆژ لەدوای رۆژ هەرێم لە پێشكەوتندایە، ئەوەتا هەنووكە كێبڕكێیە لەنێوان كۆمپانیا زەبەلاحەكانی ئێرانی و توركی و عەرەبی و جیهانیەكاندا بۆ بە گەڕخستنی سەرمایەكانیان لە هەرێمی كوردستان، ئەمەش هەمووی لە ئەنجامی سیاسەتی حەكیمانەی سەرۆكی هەرێم و كابینە یەك لە دوای یەكەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هاتوونەتە دی. پێش كۆتایی دەمەوێت بڵێم رەنگە زۆربەی زۆری خەڵكانی كوردستان و لێكۆڵەرەوە بیانییەكانیش لەگەڵ مندا هاوڕا بن لەسەرئەوەی كە نێچیرڤان بارزانی بە یەكەم ریفۆرمخواز لە مێژووی ئابووری كوردستاندا ناوزەد بكرێت، چونكە ئەو ریفۆرمە ئابووریانەی كە ئەو كەسایەتیە لە ماوەیەكی كەمدا لە هەرێمی كوردستاندا بە كردەوە پێكی هێناوە، هیچی كەمتر نییە لە ریفۆرمخوازانی میللەتانی دیكە و لە پێتەری گەورە لە رووسیا.